🔷Starożytna Persja

W krainie, gdzie pamięć przodków splata się z tajemnicą, a historia odbija się jak światło w kryształowym zwierciadle, Persja wciąż oddycha swoim dawnym rytmem. 
To przestrzeń, w której głosy minionych pokoleń prowadzą przez ukryte korytarze czasu, odsłaniając fragmenty zapomnianych opowieści. 
Każdy mit, każdy znak i każdy cień staje się tu nicią łączącą światy — ten, który był, z tym, który dopiero się rodzi. 

Starożytna Persja: Imperium mostów, a nie murów

Starożytna Persja była nie tylko jednym z największych imperiów w historii, ale także unikalną cywilizacją, która łączyła monumentalną organizację państwową z duchową głębią, tolerancją i artystycznym wyrafinowaniem. Podczas gdy inne imperia budowały mury, Persja wznosiła mosty – zarówno fizyczne, jak Drogę Królewską, jak i kulturowe, wchłaniając i adaptując osiągnięcia podbitych ludów. Od genialnej administracji Cyrusa Wielkiego i Dariusza I przez mistyczną poezję sufich po zmienne ideały piękna – dziedzictwo Persji stanowi wielką układankę, której elementy do dziś kształtują tożsamość Iranu i fascynują świat.

👑 Władza i legitymizacja: Mit i machina państwowa

Podwaliny pod potęgę Persji położył Cyrus II Wielki (ok. 590–530 p.n.e.), który stworzył imperium łączące podbite ludy nie tylko siłą, ale i polityczną mądrością. Jego „Cylinder Cyrusa”, nazywany czasem pierwszą kartą praw człowieka, głosił: „Ja, Cyrus, król świata… wszystkich ludzi pozwoliłem wrócić do ich siedzib… zebrałem wszystkich ich mieszkańców i przywróciłem im ich domy”[^1]. Choć historycy spierają się o dosłowność tego „manifestu”, był to bezprecedensowy akt politycznej pragmatyki, który zapewnił lojalność nowych poddanych.

Kolejny władca, Dariusz I (ok. 550–486 p.n.e.), przejął władzę w burzliwych okolicznościach, które dały początek jednej z najbardziej znanych legend politycznych starożytności. Historyk Herodot z Halikarnasu opisuje, że po śmierci króla spiskowcy postanowili, że tron obejmie ten, którego koń pierwszy zarży o wschodzie słońca. „Giermek Dariusza, Ojbares, podsunął klaczy swego pana ogiera… I ledwie dzień zaświtał, a koń Dariusza, który dotąd stał spokojnie, podbiegł naprzód i zarżał”[^2]. Ta sprytna sztuczka, według legendy, otworzyła Dariuszowi drogę do władzy. Niezależnie od prawdziwości anegdoty, Dariusz okazał się geniuszem organizacji. To on podzielił imperium na satrapie – sprawnie zarządzane prowincje, wprowadził jednolitą walutę (darik), ujednolicił system miar i wag oraz zbudował sieć dróg, z których najsłynniejsza, Droga Królewska, liczyła ponad 2500 km[^3]. Na skalnej ścianie w Behistun kazał wyryć inskrypcję w trzech językach, ogłaszając: „Z woli Ahura Mazdy jestem królem… Ahura Mazda dał mi to królestwo”[^4], łącząc tym samym boskie namaszczenie z konkretnymi czynami na rzecz imperium.

💫 Duchowość i mistycyzm: Sufickie serce Persji

Gdy polityczna potęga imperiów Achemenidów, Partów i Sasanidów przeminęła, duchowy wkład Persji w światową kulturę okazał się trwalszy niż jakikolwiek pałac. Po podboju arabskim w VII wieku n.e. na perskiej glebie zakiełkował i rozkwitł na niespotykaną skalę sufizm – mistyczny nurt islamu, który stał się duchowym sercem Iranu.

Sufizm to droga (tariqa) ku bezpośredniemu, osobistemu doświadczeniu Boga, której istotą jest miłość i oczyszczenie serca z ego. To właśnie w języku perskim wybitni mistycy wyrażali swoje uniwersalne przesłanie. Rumi (1207–1273), najsłynniejszy z nich, pisał: „Nie jesteś kroplą w oceanie, jesteś całym oceanem w kropli”[^5]. Jego poemat „Masnawi” jest uważany za „Koran w języku perskim”. Podobnie Hafez (ok. 1315–1390) w swoich wierszach łączył motywy miłości, wina i duchowego uniesienia, tworząc dzieła, które do dziś są źródłem przypowieści i wróżb. Jak zauważa historyk religii Cyprian Rice, „perski sufizm wniósł do islamu pierwiastek poezji, metafizyki i czystej miłości, który zmienił jego oblicze na zawsze”[^6].

Ta mistyczna tradycja, działając często na styku islamu, zaratusztrianizmu i neoplatonizmu, kształtowała nie tylko duchowość, ale i całą sferę kultury – od architektury i kaligrafii po muzykę, wpływając też na politykę i życie społeczne poprzez wpływowe bractwa.

Nauka i filozofia: Na styku Wschodu i Zachodu

Perscy uczeni byli przez wieki strażnikami i innowatorami wiedzy, działając na intelektualnych skrzyżowaniach. W okresie tzw. Złotego Wieku Islamu (IX-XIII w.), gdy centrum nauki znajdowało się w Bagdadzie, a językiem uczonych był często arabski, olbrzymi udział mieli w nim Persowie.

• Medycyna: Ibn Sina (Awicenna) (980–1037), autor „Kanonu Medycyny”, był przez stulecia podstawowym podręcznikiem na europejskich uniwersytetach.
  · Matematyka i astronomia: Al-Chwarizmi (ok. 780–850) stworzył podstawy algebry, a jego imię dało nazwę „algorytmowi”. Omar Chajjam (1048–1131) był nie tylko poetą, ale i wybitnym astronomem, który brał udział w reformie kalendarza.
  · Filozofia: Al-Ghazali (1058–1111) i As-Suhrawardi (1154–1191) rozwijali filozofię, łącząc logikę Arystotelesa z mistyczną intuicją.

Jak pisze Richard N. Frye, amerykański iranolog,

„Persja była krzyżówką… gdzie spotykały się i mieszały idee z Indii, Chin, stepów euroazjatyckich i świata śródziemnomorskiego”

[^7].

Ten syntetyzujący duch pozwolił Persji stać się intelektualnym pomostem między starożytnością a średniowieczem, Wschodem a Zachodem.

👁️ Piękno w oczach epoki: Historia księżniczki Zahry

O zmienności i kulturowej zależności pojęcia piękna wymownie świadczy przykład z późniejszej epoki – księżniczki Zahry Khanom Tadj es-Saltaneh (1883–1936) z dynastii Kadżarów. Jej portrety, przedstawiające kobietę z gęstymi, łączącymi się brwiami, delikatnym wąsikiem i pełnymi kształtami, dziś mogą szokować, ale w swojej epoce ucieleśniały najwyższy ideał kobiecości i prestiżu. W pełnych kształtach widziano dostatek i płodność, a w charakterystycznych rysach twarzy – wyrazistość i siłę.

Jednak Zahra była czymś więcej niż tylko „piękną z epoki”. Była jedną z pierwszych irańskich feministek – pisała pamiętniki, otwarcie krytykowała wielożeństwo i ograniczenia nałożone na kobiety. W swoich zapiskach pisała:

„Jaki pożytek z wolności i postępu, gdy połowa społeczeństwa jest uwięziona w domu?”

[^8].

Jej postać to doskonały symbol głębszej prawdy: to, co uważamy za obiektywne i wieczne (jak piękno), jest często produktem czasu i kultury, a pod powierzchnią kanonów kryje się indywidualna, często buntownicza dusza.

Trwałość ukrytej układanki

Dziedzictwo starożytnej Persji przypomina wielką, nieukończoną układankę. Jej widoczne elementy – ruiny Persepolis, inskrypcje z Behistun, miniatury i dywany – są osadzone w głębszej, duchowej i intelektualnej mozaice. To imperium, które wyprzedziło swoją epokę w dziedzinie administracji i tolerancji, które dało światu genialne umysły ścisłe i najpiękniejszą poezję mistyczną, oraz które przypomina, że kanony estetyki i wartości są w nieustannym ruchu.

Zagadki Persji – od przyczyn upadku jej imperiów po źródła jej niesłabnącej duchowej witalności – działają jak magnes właśnie dlatego, że każdy odkryty fragment odsłania jeszcze więcej pytań. Historia Persji to opowieść o cywilizacji, która rozumiała, że prawdziwa wielkość leży nie w niszczeniu, ale w łączeniu – tradycji z innowacją, ładu z duchowością, Wschodu z Zachodem.

Starożytna Persja pozostaje przestrzenią, w której pamięć nie gaśnie, lecz wciąż pulsuje pod powierzchnią czasu. 
Jej dziedzictwo — jak 🧬 bursztynowy ślad przodków — prowadzi nas przez warstwy historii, pozwalając dostrzec to, co zwykle ukryte.  W opowieściach o królach, mistykach i uczonych odbija się  🟣fioletowa głębia interpretacji, a każdy mit otwiera  🔷turkusową bramę między światami, gdzie kultura, duchowość i tajemnica splatają się w jedną opowieść

Gdy wsłuchujemy się w te echa, odkrywamy, że Persja nie jest tylko przeszłością — jest żywą mapą, która wciąż prowadzi ku temu, co niewypowiedziane.  I może właśnie dlatego jej historia nadal przyciąga: bo przypomina, że w każdym z nas istnieje miejsce, które tęskni za źródłem, za sensem, za światłem ukrytym w cieniu dawnych cywilizacji.

📚Źródła:

Przypisy i bibliografia:

• [^1]: Cylinder Cyrusa (ok. 539 r. p.n.e.). Tekst akadyjski, glina. Odkryty w Babilonie w 1879 r. Tłumaczenie na język polski za: Broszura „Cyrus Cylinder” i kolekcja irańska, British Museum, London 2013.
  [^2]: Herodot z Halikarnasu, Dzieje (ok. 440-425 p.n.e.). Przekład polski: S. Hammer, Wrocław 2005, ks. III, 84-87.
  [^3]: Briant, P., From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire (przeł. P.T. Daniels). Winona Lake, IN: Eisenbrauns, 2002, s. 357-364.
  [^4]: Behistun Inscription of Darius I (ok. 520-518 p.n.e.). Tekst staroperski, akadyjski i elamicki. Tłumaczenie za: Schmitt, R., The Bisitun Inscriptions of Darius the Great: Old Persian Text. London: School of Oriental and African Studies, 1991.
  [^5]: Rumi, Dżalaluddin, Masnawi (XIII w.). Przekład angielski: R.A. Nicholson, The Mathnawí of Jalálu’ddín Rúmí, London 1925-1940. Przekład polski za: Masałnama (Masnawi), tłum. A. Loba, Kraków 2016, księga II.
  [^6]: Rice, C., The Persian Sufis. London: George Allen & Unwin, 1964, s. 15.
  [^7]: Frye, R.N., The Heritage of Persia. London: Weidenfeld & Nicolson, 1962, s. 212.
  [^8]: Tāj al-Salṭana, Khatirāt-i Tāj al-Salṭana (Pamiętniki) [ok. 1914]. Wydanie angielskie: Taj al-Saltana, Crowning Anguish: Memoirs of a Persian Princess from the Harem to Modernity (red. i oprac. A. Amanat). Washington, D.C.: Mage Publishers, 1993.

• Źródła historyczne pierwotne (np. Cylinder Cyrusa, inskrypcja z Behistun, dzieła Herodota).
  · Opracowania naukowe i monografie (np. prace P. Brianta, R.N. Frye’a).
  · Teksty literackie i religijne (np. poezja Rumiego, pamiętniki księżniczki Zahry).
  · Książki popularnonaukowe (np. praca C. Rice’a).

STAROŻYTNA PERSJA była jednym z najważniejszych i najpotężniejszych starożytnych imperiów, które istniało na obszarze dzisiejszego Iranu i okolicznych regionów. Imperium Perskie było znane z bogatego dziedzictwa kulturowego, militarnego i politycznego, które miało wpływ na cały Bliski Wschód i znacznie dalej. Starożytna Persja wyrosła z plemion irańskich w regionie Zagros i szybko rozszerzyła swoje terytorium, tworząc jedno z największych imperiów w historii. Imperium Perskie osiągnęło swój szczyt w VI i V wieku pne. pod rządami dynastii Akmenidów. Dynastia Akmenidów, założona przez Cyrusa Wielkiego w VI wieku pne., była pierwszym perskim imperium, które objęło znaczną część Bliskiego Wschodu, Azji Środkowej i częściowo Grecji. Cesarstwo Akmenidów było znane z zaawansowanego systemu administracyjnego i tolerancji religijnej. Cyrus Wielki, założyciel dynastii Akmenidów, jest powszechnie uważany za jednego z największych władców starożytności. Jego zdolność do zdobywania terytoriów, a jednocześnie zachowywania lokalnych tradycji i religii, uczyniła go postacią legendarną. Religia zoroastryjska, założona przez proroka Zaratustre (Zoroastera), była dominującą w starożytnych Persach. Zoroastryzm promował dualistyczną wizję świata, w której dobro i zło toczyły walkę, ale ostatecznie dobro zwyciężało. Kultura perska była również bogata i różnorodna, znaną z architektury, literatury i sztuki. Imperium Perskie znane jest również z serii wojen z Grecją, zwanych wojnami persko-greckimi. Konflikty te były częścią długotrwałego starcia między perską potęgą a greckimi miastami-państwami, które kulminowały w bitwie pod Termopilami i bitwie pod Platejami. Imperium Perskie zostało ostatecznie pokonane przez Aleksandra Wielkiego w IV wieku pne. Po śmierci Aleksandra Wielkiego Persja stała się częścią jego wielkiego imperium, a po jego rozpadzie obszar Persji był pod kontrolą różnych dynastii, w tym Partów i Sasanidów.

W mitologii perskiej, w późnej fazie mazdaizmu, ATAR jest uosobieniem ognia. U parsów jest znany jako Atesz. Atar odgrywał istotną rolę w kultach i rytuałach związanych z mazdaizmem, symbolizując ogniste i oczyszczające właściwości ognia. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w kontekście wieży Milczenia, która jest związana z kultem ognia.

WIEŻA MILCZENIA, znana również jako Ataszkadeh, to świątynia ognia, której istotną rolę odgrywa w mazdaizmie, starożytnej religii perskiej. Jest to miejsce kultu, gdzie wierni składają ofiary i modlitwy, aby oddać hołd uosobieniu ognia, znanemu jako Atar lub Atesz.
Wieża Milczenia była centralnym punktem wielu rytuałów religijnych w mazdaizmie, a ognisko w niej podtrzymywane symbolizowało oczyszczenie, oświecenie i świętość. Ognie te nigdy nie gasły, a kapłani dbali o ich ciągłą opiekę.
Świątynie te były miejscem zgromadzeń religijnych, ale także miejscem, gdzie ludzie szukali duchowego wsparcia i oczyszczenia. Ataszkadeh było ważnym symbolem dla wyznawców mazdaizmu, ponieważ ognie w świątyni reprezentowały obecność Ahury Mazdy, najwyższego boga mazdaizmu.
Wieża Milczenia odgrywała kluczową rolę w praktykach religijnych i kulturowych starożytnych Persów, a jej istnienie i znaczenie są ważnym elementem zrozumienia mazdaizmu i jego wpływu na perską historię i kulturę.

BULBUL, czyli słowik, odgrywa wyjątkową rolę w literaturze perskiej, będąc symbolem głębokich uczuć i duchowej tęsknoty. Jego śpiew, pełen namiętności i melancholii, jest często używany jako wyraz tęsknoty za nieskończoną miłością i pięknem. Poeci tacy jak Hafez i Rumi często odwoływali się do bulbul w kontekście mistycznej miłości i duchowego poszukiwania, nadając mu cechy niemalże transcendentalne.
W ich poezji, bulbul nie jest tylko ptakiem; staje się głosem serca, które wyraża najgłębsze pragnienia duszy. To piękno i bogactwo metafor sprawiają, że poezja perska jest tak ceniona i wpływowa na przestrzeni wieków, przekraczając granice kulturowe i językowe.

DŻEMSZYD, znany także jako Dżamszyd lub Damszyd, jest jedną z najważniejszych postaci w perskiej mitologii i literaturze, szczególnie sławiony w „Szahname” (Księdze Królów) autorstwa perskiego poety Firdausiego.
– Dżemszyd był legendarnym królem Persji, który rządził w okresie wielkiego dobrobytu i świetności. Jego panowanie jest często uważane za złoty wiek w historii Iranu. Według legend, Dżemszyd przypisuje się wynalezienie wielu sztuk i rzemiosł, takich jak medycyna, tkactwo, ślusarstwo i żeglarstwo. Uważa się, że to on wprowadził do Persji pierwsze narzędzia i techniki, które przyczyniły się do rozwoju cywilizacji.
Jego rządy były okresem pokoju, obfitości i szczęścia. Pod jego panowaniem ludzie nie cierpieli z powodu chorób ani głodu, a ziemia była płodna i urodzajna.
Niestety, z czasem Dżemszyd stał się arogancki i zaczął uważać się za równego bogom. Jego pycha wywołała gniew bogów, którzy postanowili ukarać go za jego zarozumiałość.
Bogowie sprawili, że Dżemszyd stracił tron. Musiał opuścić swoje królestwo i stał się wygnańcem. Wędrował jako nędzarz, ubrany w łachmany.
W końcu został zamordowany z polecenia Zohaka (Dahaka), uzurpatora, który przejął jego tron. Zohak był tyranem, który rządził Persją w sposób okrutny i despotyczny.
Postać Dżemszyda została wspomniana także przez innych wielkich poetów perskich, takich jak Omar Chajjam. W swoich rubajjatach Chajjam pisze o „dworach, na których Dżamszyd puszył się i popijał”, podkreślając przemijanie ludzkiej chwały i nietrwałość materialnych osiągnięć.

SIMURGH, znany również jako Simorgh, Simorg, Simurgh, Simoorg, Simorq, czy Simour, to mityczny ptak o wielkim znaczeniu w perskiej mitologii i literaturze. Jest często przedstawiany jako gigantyczne skrzydlate stworzenie z cechami feniksa, symbolizujący mądrość i uzdrowienie.
Simurgh pojawia się w wielu opowieściach, w tym w słynnym eposie Ferdousiego „Szahnameh” (Księga Królów), gdzie ratuje porzucone na górze Alborz dziecko, księcia Zala. Wychowuje go, a gdy Zal dorasta, Simurgh ofiarowuje mu trzy złote pióra, które może spalić, gdyby potrzebował pomocy. Te pióra później pomagają w uratowaniu życia Rudaby, żony Zala, i ich syna Rostama.
Simurgh jest również ważną postacią w sufickim poemacie „Manṭiq-uṭ-Ṭayr” (Konferencja ptaków) Farida ud-Dina Attara, gdzie grupa ptaków wyrusza w podróż, by znaleźć Simurgha, który symbolizuje boską prawdę i oświecenie.
Ta postać jest bogata w symbolikę i często interpretowana jako połączenie ziemi i nieba, będąc pośrednikiem między tymi sferami. Simurgh, podobnie jak feniks, jest symbolem odrodzenia, transformacji i nieśmiertelności.

LEGENDA O SIMURGHU, mitycznym ptaku z mitologii irańskiej, opowiada o jego niezwykłej mądrości i opiece nad światem. Według tej legendy, Simurgh był nieśmiertelnym królem ptaków, który mieszkał na Drzewie Wiedzy w centrum morskiego świata.

Drzewo Wiedzy było źródłem uzdrawiającej mocy, a jego liście miały zdolność rozsiewania nasion roślin po całym świecie. Simurgh, unosząc się nad drzewem swoimi potężnymi skrzydłami, poruszał liście drzewa, co powodowało rozsiewanie tych nasion i przyczyniało się do życia i odrodzenia w przyrodzie.

Simurgh był również znany z ogromnej mądrości i wsparcia dla ludzi. Według legendy, ludzie mogli szukać jego rad i pomocy w trudnych sytuacjach, a on zawsze był gotowy udzielić im wsparcia i prowadzenia.

Ta legenda o Simurghu jest symbolem mądrości, siły i opieki, która przynosi życie i odrodzenie w świecie. Jego opowieści przekazywane były przez wieki w kulturze irańskiej i miały głęboki wpływ na wierzenia i wartości społeczności.

Starożytna Persja była starożytnym imperium, które istniało na terenie dzisiejszego Iranu i sąsiednich regionów od VI wieku p.n.e. do IV wieku n.e. Było jednym z najpotężniejszych imperiów starożytnego świata, znane jest głównie z dynastii Achemenidów, którzy panowali w latach 550–330 p.n.e. Persja osiągnęła swój szczyt pod rządami Cyrusa II Wielkiego, który zdobył znaczną część Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu. Imperium perskie było znane z zaawansowanej administracji, infrastruktury drogowej (w tym Słupy Heraklesa) i tolerancji religijnej. 

PERI to istoty nadprzyrodzone, które pojawiają się w wielu kulturach, zwłaszcza w perskich i indyjskich mitologiach oraz w literaturze. Są często opisywane jako piękne, eteryczne stworzenia, podobne do elfów lub wróżek z zachodnich tradycji. W perskich opowieściach Peri są zazwyczaj przedstawiane jako dobre duchy, które mogą pomagać ludziom, choć czasami mogą też być psotne lub złośliwe.

„ROSTAM I SOHRAB” to jedna z najbardziej znanych i poruszających opowieści z „Szahnameh” (Księga Królów), epickiego dzieła perskiego poety Ferdousiego. Opowiada o tragicznym konflikcie między Rostamem, wielkim bohaterem Persji, a jego synem Sohrabem, który dorastał nie znając swojego ojca.
Rostam, będąc w Zabulistanie, traci swojego konia Rakhsha i podczas poszukiwań trafia do królestwa Samangan, gdzie spotyka księżniczkę Tahminę. Tahmina, znając reputację Rostama, prosi go o dziecko. Rostam zgadza się i przed opuszczeniem Samangan daje Tahminie dwa przedmioty jako znaki dla ich dziecka¹. Kiedy Tahmina rodzi syna, nazywa go Sohrabem. Lata później, podczas wojny między Zabulistanem a Turanem, Rostam i Sohrab spotykają się na polu bitwy, nie wiedząc o swoim pokrewieństwie.
Po długiej i zaciętej walce Rostam pokonuje Sohraba, który umierając ujawnia swoją tożsamość. Rostam, rozpoznając amulet, który dał Tahminie, zdaje sobie sprawę, że zabił własnego syna. Tragedia ta kończy się wielkim żalem Rostama i śmiercią Tahminy, która nie mogąc znieść bólu po stracie syna, umiera.DARIUSZ III KODOMANUS, znany również jako Dariusz III (ok. 380–330 p.n.e.), był ostatnim królem z dynastii Achemenidów. Jego panowanie rozpoczęło się w 336 p.n.e. i trwało do jego śmierci w 330 p.n.e. Dariusz III był pokonany przez Aleksandra Wielkiego w serii bitew, które miały miejsce nad rzeką Granikos w 334 p.n.e., pod Issos w 333 p.n.e., i pod Arbela (Gaugamela) w 331 p.n.e. Po tych porażkach uciekł do Baktrii, gdzie został ostatecznie zabity przez satrapę Baktrii, Bessosa.

Legenda o złotych jajach, palancie i melonie: jest to interesująca opowieść, która ilustruje rywalizację między Dariuszem III a Aleksandrem Wielkim. Według tej średniowiecznej legendy, kiedy Aleksander objął tron Macedonii, Dariusz III wysłał do niego poselstwo z żądaniem tradycyjnej daniny w postaci złotych jaj. Aleksander miał odpowiedzieć, że ptak, który je złożył, już nie żyje, a Dariusz musi ich poszukać w zaświatach. W odpowiedzi na to, Dariusz wysłał Aleksandrowi kij do gry w palanta z piłką, sugerując, że Aleksander jest jeszcze dzieckiem. Aleksander jednak oświadczył, że użyje tego kija, aby wytrącić Dariuszowi piłkę władzy z rąk. Na koniec, Dariusz przesłał Aleksandrowi gorzki melon, symbolizujący zmartwienia, które miały czekać Aleksandra. W odpowiedzi Aleksander stwierdził, że to Dariusz będzie musiał spożyć ten gorzki owoc.

Te wymiany prezentów i wiadomości między Dariuszem III a Aleksandrem Wielkim są często interpretowane jako symboliczne gesty pełne podtekstów i przesłań, które odzwierciedlały ich stosunek do siebie nawzajem oraz ich ambicje i strategie polityczne. Chociaż te historie mogą mieć więcej wspólnego z legendą niż z faktami historycznymi, to jednak stanowią one barwny element narracji o konflikcie między Persją a Macedonią.

Starożytna Persja była wyjątkowa z wielu powodów, które sprawiły, że jej dziedzictwo jest niezwykle znaczące w historii ludzkości. Oto kilka głównych powodów, które wyróżniały Starożytną Persję:

• 1.Imperium Achemenidów: Persja osiągnęła szczyt swojej potęgi pod rządami dynastii Achemenidów, które stworzyły jedno z największych i najpotężniejszych imperiów starożytnego świata. Ich zdolność do zdobywania i rządzenia olbrzymimi obszarami sprawiła, że Persja była centralną siłą polityczną i militarną na Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej.
• 2. Tolerancja religijna: W przeciwieństwie do wielu innych starożytnych imperiów, Persja słynęła z tolerancji religijnej. Dynastia Achemenidów była otwarta na różnorodność kulturową i religijną w swoim imperium, co pozwoliło na zachowanie różnych wierzeń i praktyk religijnych.
• 3. Infrastruktura i innowacje: Persja była znana z zaawansowanej infrastruktury drogowej, systemów irygacyjnych i budownictwa monumentalnego. Budowle takie jak Persepolis, Pałac Królów czy Słupy Heraklesa stanowią świadectwo rozmachu architektonicznego i technologicznego starożytnej Persji.
• 4. Kultura i sztuka: Perska kultura i sztuka odznaczały się bogactwem i różnorodnością. Od epickich poematów Ferdousiego po rzeźbione reliefy na ścianach pałaców, perska sztuka przekazywała nie tylko piękno, ale również historię, mitologię i wartości kulturowe.
• 5. Dziedzictwo filozoficzne: Persja miała również istotny wpływ na rozwój myśli filozoficznej. Na przykład, zoroastrianizm, starożytna religia Persów, wpłynął na wiele późniejszych systemów religijnych i filozoficznych, w tym na judaizm, chrześcijaństwo i islam.
• Wszystkie te elementy sprawiają, że Starożytna Persja jest wyjątkowa i fascynująca dla historyków, badaczy i miłośników historii, pozostawiając trwałe dziedzictwo, które kontynuuje swoje wpływy do dzisiaj.

Zmiana nazwy z Persji na Iran miała miejsce w 1935 roku. Decyzja ta była częścią starania się przez ówczesne irańskie władze o budowanie nowoczesnego narodowego tożsamości i przypomnienie o starożytnym pochodzeniu kraju.

Słowo „Iran” po persku oznacza „Kraj Aryjczyków” i odnosi się do wspólnej etnicznej i kulturowej przeszłości ludności Iranu. Rząd irański podjął decyzję o zmianie nazwy, aby podkreślić to pochodzenie i uniknąć skojarzeń z czasami kolonializmu, gdy „Persja” było używane przez Europejczyków.

Decyzja ta miała również na celu podkreślenie tożsamości narodowej Iranu oraz modernizację kraju, umacniając jego pozycję jako niepodległego państwa na arenie międzynarodowej. Od tamtej pory Iran jest oficjalną nazwą tego kraju, choć terminy „Iran” i „Persja” są czasami używane zamiennie, zwłaszcza w kontekście historycznym i kulturowym.

Władców Persji starożytnej nazywano królami, a tytuł używany dla nich to „król królów” lub „wielki król”. Było to wyrazem ich wyjątkowej władzy i pozycji jako władców jednego z najpotężniejszych imperiów tamtego czasu:

Imperium Perskie, było jednym z najpotężniejszych imperiów starożytnego świata. Kilku władców z tej epoki zasłynęło ze swojej władzy i osiągnięć:

1. Cyrus Wielki (559–530 p.n.e.): Założyciel imperium perskiego, który zdobył Mezopotamię, Anatolię oraz znaczną część Azji Mniejszej. Jest uważany za jednego z największych wodzów w historii.

Legenda o wyborze Dariusza I na króla Persji jest jedną z najbardziej znanych opowieści z historii starożytnej. Oto jak brzmi:

Po śmierci króla Kambyzesa II, imperium perskie pogrążyło się w chaosie. Władzę przejął uzurpator, który podawał się za brata Kambyzesa, Bardiya. Siedmiu perskich arystokratów, w tym Dariusz, postanowiło obalić uzurpatora i przywrócić porządek. Po udanym zamachu stanu, stanęli przed dylematem, kto z nich powinien zostać nowym królem.

Zgodnie z legendą, postanowili, że pierwszy z ich koni, który zarży o świcie, wskaże nowego króla. Dariusz, mając wiedzę o tym, że jego koń ma szczególną sympatię do pewnej klaczy, nakazał swojemu koniuszemu, aby wieczorem poprowadził konia obok tej klaczy. Następnego ranka, gdy konie zostały wyprowadzone, koń Dariusza, pamiętając zapach klaczy, zarżył jako pierwszy, co według umowy uczyniło Dariusza królem Persji.

2. Darius I (522–486 p.n.e.): Kontynuował ekspansję imperium i zorganizował je administracyjnie, wprowadzając system satrapii. Rozpoczął również budowę Pałacu Perskiego w Persepolis. Dariusz I, znany również jako Dariusz Wielki (ok. 550-486 p.n.e.), był trzecim królem królów imperium Achemenidów, panującym od 522 p.n.e. do swojej śmierci w 486 p.n.e. Jego rządy przypadły na okres szczytowego rozwoju imperium, które obejmowało większość Azji Zachodniej, części Bałkanów, Kaukazu, większość nadbrzeżnych regionów Morza Czarnego, Azję Środkową, dolinę Indusu na dalekim wschodzie oraz części Afryki Północnej i Północno-Wschodniej, w tym Egipt.
Dariusz I doszedł do władzy, obalając monarchę Achemenidów, Bardiya (lub Smerdis), którego twierdził, że był w rzeczywistości oszustem o imieniu Gaumata. Nowy król spotkał się z rebeliami na terenie całego imperium, ale każdą z nich stłumił. Ważnym wydarzeniem w życiu Dariusza była jego ekspedycja mająca na celu podporządkowanie Grecji i ukaranie Aten oraz Eretrii za ich udział w powstaniu jońskim. Chociaż jego kampania ostatecznie zakończyła się niepowodzeniem w bitwie pod Maratonem, udało mu się ponownie podporządkować Trację i rozszerzyć imperium Achemenidów poprzez podboje Macedonii, Cyklad i wyspy Naksos.Dariusz zorganizował imperium, dzieląc je na prowincje administracyjne, z których każda była zarządzana przez satrapę. Zorganizował również achemenidzkie systemy monetarne jako nowy jednolity system monetarny i uczynił aramejski językiem współoficjalnym imperium obok perskiego. 

Legenda o Dariuszu I i Ateńczykach jest jednym z najbardziej znanych anegdot z historii starożytnej Persji.
Po tym, jak Ateńczycy wsparli powstanie jońskie przeciwko perskiemu panowaniu i przyczynili się do spalenia miasta Sardes, Dariusz Wielki, król Persji, postanowił, że nie zapomni o tej zniewadze. Chciał utrzymać swoją determinację do zemsty, więc zlecił jednemu ze swoich służących, aby trzykrotnie powtarzał mu przy każdym posiłku: „Panie, pamiętaj o Ateńczykach„.
To proste zdanie miało przypominać Dariuszowi o jego celu i gniewie wobec Aten, utrzymując jego pragnienie odwetu na tyle silnym, aby doprowadzić do kolejnych działań wojennych przeciwko Grecji. To wezwanie stało się symbolem perskiej determinacji do zemsty i długotrwałej wrogości między Persją a Atenami, która ostatecznie doprowadziła do słynnej bitwy pod Maratonem w 490 p.n.e., gdzie armia Dariusza poniosła klęskę.
Dariusz I był również odpowiedzialny za budowę Persepolis, jednej z najwspanialszych stolic starożytnego świata, która służyła jako centrum ceremonialne i administracyjne imperium. Jego wkład w rozwój i organizację imperium Achemenidów pozostaje jednym z najbardziej znaczących osiągnięć w historii starożytnej Persji.

3. Kambyses II (530–522 p.n.e.): Syn Cyrusa, który kontynuował ekspansję terytorialną, podbijając Egipt.

4. Kserkses I (486–465 p.n.e.): Syn Dariusza I, kontynuował politykę ojca i przeprowadził wyprawę na Grecję, znana jako druga wojna perska, która jednak zakończyła się porażką w bitwie pod Salaminą i Platejami.

5. Artakserkses I (465–424 p.n.e.): Syn Kserksesa I, który kontynuował panowanie w czasach spokoju wewnętrznego, ale musiał stawić czoła buntowi w Egipcie.

6. Kserkses II (424–423 p.n.e.): Syn Artakserksesa I, krótko panujący w okresie niepokoju politycznego.

7. Dariusz II (423–404 p.n.e.): Syn Artakserksesa I, który starał się przywrócić porządek wewnętrzny po okresie zamieszek.

8. Artakserkses II (404–358 p.n.e.): Syn Dariusza II, który prowadził dalszą politykę stabilizacji wewnętrznej oraz starał się rozszerzyć wpływy Persji w Azji Mniejszej.

To tylko kilku z władających Persją w starożytności. Każdy z tych władców miał znaczący wpływ na historię zarówno Persji, jak i świata starożytnego.

Historia Persji obejmuje tysiące lat i jest bogata w wydarzenia, w tym założenie starożytnych dynastii, ekspansję terytorialną i wpływy kulturowe.

• 1. Starożytna Persja: Rozpoczyna się od założenia pierwszych perskich państw, takich jak Elam i Media, a następnie pojawienie się Imperium Achemenidów, które rozszerzyło swoje wpływy od Egiptu po Indie.
• 2. Cesarstwo Partów: Po upadku Achemenidów w IV wieku p.n.e. władzę w Persji przejęli Partowie, tworząc imperium, które przetrwało do III wieku n.e.
• 3. Sasanidzi: W III wieku n.e. Sasanidzi obalili Partów i odbudowali perskie imperium, które stało się potężnym graczem na arenie międzynarodowej, konkurując z Cesarstwem Rzymskim.
• 4. Arabscy podboje: W VII wieku n.e. Persja została podbita przez Arabów, którzy wprowadzili islam i narzucili własne struktury polityczne.
• 5. Okres Safawidów: W XVI wieku Safawidzi ustanowili nowe imperium perskie, które przyczyniło się do rozwoju kultury perskiej, zwłaszcza sztuki, literatury i architektury.
• 6. Panowanie Kadżarów: W XVIII i XIX wieku Persję podbili Kadżarowie, którzy wprowadzili reformy modernizacyjne, ale także byli związani z osłabieniem kraju i utratą niezależności wobec mocarstw europejskich.
• 7. XX wiek: Persja (obecnie Iran) przeszła wiele zmian, w tym rewolucję islamską w 1979 roku, która doprowadziła do obalenia monarchii i ustanowienia islamskiej republiki.
• To tylko ogólny zarys historii Persji, która jest bogata w szczegóły i wydarzenia o ogromnym znaczeniu dla rozwoju zarówno samej Persji, jak i regionu Bliskiego Wschodu.

W przeciwieństwie do krajów muzułmańskich, gdzie tytuł sułtana był powszechny, w Persji, zwłaszcza w okresie starożytnym, głównym tytułem używanym przez władców był „król”. Jednakże, po podboju Persji przez Arabów i rozpowszechnieniu islamu, perscy władcy często przyjmowali tytuł „szacha”, co jest znanym perskim odpowiednikiem tytułu sułtana. Na przykład, Safawidzi, dynastia rządząca Persją od 1501 do 1736 roku, używała tytułu „szacha”. Współczesny Iran zaś, który jest sukcesorem starożytnych Persów, stosuje tytuł „ajatollah” dla swoich przywódców religijnych, natomiast tytuł „prezydenta” dla głowy państwa.

Kultura Persji jest bogata i wielowarstwowa, obejmując wiele dziedzin, takich jak literatura, sztuka, architektura, muzyka i kuchnia.

• 1. Literatura: Persja jest znana z bogatej tradycji literackiej, która obejmuje epickie poematy, takie jak „Szahnameh” Ferdousiego oraz liryczne wiersze, np. twórczość Hafeza i Rumi’ego.
• 2. Sztuka: Sztuka perska obejmuje malarstwo, rzeźbę, ceramikę i tkactwo. Wyróżnia się bogatymi wzorami geometrycznymi, kwiatowymi i abstrakcyjnymi motywami.
• 3. Architektura: Perska architektura jest znana z monumentalnych budowli, takich jak Pałace Persepolis, meczety i mauzolea. Charakteryzuje się wykorzystaniem kolumn, kopuł i detali rzeźbiarskich.
• 4. Muzyka: Muzyka perska ma długą historię i obejmuje różnorodne gatunki, od tradycyjnych pieśni ludowych po muzykę klasyczną wykonywaną na instrumentach takich jak santur, tar i oud.
• 5. Kuchnia: Kuchnia perska jest znana z bogactwa smaków i aromatów, często wykorzystuje świeże zioła, przyprawy i orzechy. Popularne dania to kebaby, różnorodne rodzaje ryżu oraz dania z warzyw i owoców.
• 6. Tkaniny i dywany: Persja jest również znana z produkcji wysokiej jakości tkanin i dywanów, które są cenione za swoje piękno, wytrzymałość i wzornictwo.
• Te elementy stanowią tylko część bogatej kultury Persji, która przez wieki rozwijała się pod wpływem różnorodnych tradycji, wpływów kulturowych i historii regionu.

Persja (obecnie Iran) miała wiele istotnych wydarzeń w swojej historii.

• 1. Założenie dynastii Achemenidów (VI wiek p.n.e.): To wydarzenie ustanowiło podstawy dla pierwszego znaczącego imperium perskiego, które rozciągało się od Egiptu po Indie.
• 2. Bitwa pod Gaugamelą (331 p.n.e.): Decydująca bitwa pomiędzy Aleksandrem Wielkim a Dariuszem III, która doprowadziła do upadku Imperium Achemenidów i rozszerzenia terytorialnego Macedonii na Persję.
• 3. Panowanie Sasanidów (III-VII wiek n.e.): Sasanidzi odbudowali perskie imperium i stworzyli potężne państwo, które rywalizowało z Cesarstwem Wschodniorzymskim.
• 4. Inwazje arabskie (VII wiek n.e.): Araby podbili Persję, wprowadzając islam i zmieniając krajobraz polityczny i kulturowy regionu.
• 5. Rewolucja islamska (1979): Obalenie monarchii Pahlawi i ustanowienie islamskiej republiki, które miało ogromny wpływ na politykę, społeczeństwo i relacje międzynarodowe Iranu.
• 6. Wojna iracko-irańska (1980-1988): Konflikt zbrojny między Iranem a Irakiem, który spowodował ogromne straty ludzkie i materialne po obu stronach.
• 7. Przywrócenie stosunków z Zachodem (po 2015): Podpisanie porozumienia nuklearnego między Iranem a światowymi mocarstwami, co doprowadziło do częściowego zniesienia sankcji i normalizacji stosunków z Zachodem.
• Te wydarzenia są tylko kilkoma z wielu istotnych momentów w historii Persji, które kształtowały jej losy i wpływały na sytuację polityczną, społeczną i kulturową regionu.

Mitologia perska obejmuje bogactwo legend, mitów i opowieści, które odzwierciedlają wierzenia i tradycje kulturowe Persów na przestrzeni wieków.

• 1. Ahura Mazda i Ahriman: W perskiej mitologii dualistycznej Ahura Mazda jest bogiem dobra i światła, podczas gdy Ahriman (Angra Mainyu) jest jego przeciwnikiem, bogiem zła i ciemności.
• 2. Simurgh: To mityczne stworzenie przypominające ptaka, często przedstawiane jako gigantyczny feniks lub sęp, które symbolizuje mądrość, siłę i ochronę.
• 3. Rostam: Jest to bohater narodowy Persów, występujący w poemacie epickim „Szahnameh”. Rostam jest legendarnym wojownikiem i bohaterem, który dokonuje wielu heroiczych czynów.
• 4. Zahhak: Zahhak był okrutnym władcą opisanym w perskich mitach. Według legendy, miał on wężowe dwie głowy, które wyrastały z jego ramion, i był skazany na wieczne cierpienie.
• 5. Peri: To istoty z mitologii perskiej, które przypominają anioły lub nimfy. Są one często opisywane jako piękne istoty, które zamieszkują niebieskie sfery.
• 6. Huma: To mityczny ptak z perskiej mitologii, który symbolizuje nieskończoną miłość i szczęście. Według legendy, osoba, która ujrzy Humę, będzie miała szczęśliwe życie.
• Te postaci i opowieści są tylko niektórymi z wielu elementów perskiej mitologii, która ma bogate dziedzictwo i odgrywała istotną rolę w kształtowaniu perskiej kultury i wierzeń.

Wierzenia w Persji obejmują zarówno starożytne tradycje religijne, jak i współczesne praktyki religijne.

• 1. Zoroastrianizm: To starożytna religia pochodząca z Persji, która wywierała ogromny wpływ na kulturę i wierzenia w regionie. Zoroastrianizm naucza o dualizmie pomiędzy dobrem (reprezentowanym przez Ahura Mazdę) a złem (reprezentowanym przez Ahrimana), oraz o walce pomiędzy nimi.
• 2. Islam: Po podboju Persji przez Arabów w VII wieku n.e., islam stał się dominującą religią w regionie. Obecnie większość mieszkańców Iranu to muzułmanie, z przeważającą większością wyznającą szyizm, chociaż istnieje także mniejszość sunnicka.
• 3. Bahai’zm: Bahaizm, powstały w XIX wieku w Persji, jest jednym z najmłodszych monoteistycznych ruchów religijnych. Wierzy w jedność ludzkości, pokoju, sprawiedliwości społecznej i równości płci.
• 4. Tradycyjne wierzenia i praktyki: Pomimo dominacji islamu w Persji, wiele tradycyjnych wierzeń i praktyk, takich jak kultura zoroastriańska, nadal istnieje w niektórych społecznościach, szczególnie w Iranie.
• 5. Sufizm: Jest to mistyczna tradycja islamska, która rozwijała się w Persji i skupia się na duchowej praktyce, poezji i poszukiwaniu jedności z Boskością.
• W Persji istnieje zróżnicowanie religijne i kulturowe, co prowadzi do współistnienia różnych wierzeń i praktyk religijnych. Warto zauważyć, że Persja (Iran) jest również domem dla różnych mniejszości religijnych, takich jak chrześcijanie, żydzi, Zoroastrianie oraz liczne grupy etniczne, które praktykują swoje własne tradycje i wierzenia.

W perskiej kulturze istnieje wiele fascynujących legend i opowieści, które przekazywane są z pokolenia na pokolenie.

• 1. Legendy o Rostamie: Rostam, bohater narodowy Persji, występuje w wielu legendach opisujących jego heroiczne czyny i przygody. Jego walki z potworami, smokami i innymi złoczyńcami są tematem licznych opowieści.
• 2. Opowieść o Feridunie i Zahhaku: Ta legenda opowiada o Feridunie, młodym wojowniku, który pokonuje okrutnego tyrana Zahhaka i przywraca pokój i sprawiedliwość do kraju.
• 3. Opowieść o Siem i Dżamshedzie: Siem i Dżamshed są bohaterami innej perskiej legendy, która opowiada o ich królewskich przygodach, miłości, zdradzie i heroicznych czynach.
• 4. Legendy o Peri: Peri to istoty z perskiej mitologii, przypominające anioły lub nimfy. Opowieści o Peri często opowiadają o ich interakcjach z ludźmi, miłości i przygodach.
• 5. Historia o Jamshidzie i lustrem: Ta legenda opowiada o Jamshidzie, mitycznym królu Persji, który odkrywał tajemnice natury i władzy poprzez lusterka, co doprowadziło do stworzenia Nowruz, perskiego święta Nowego Roku.
• 6. Opowieść o Kaveh Mędrcu: Kaveh Mędrzec to postać legendarna, który przewodził ludowi perskiemu w buncie przeciwko okrutnemu królowi Zahhakowi, co doprowadziło do jego obalenia i przywrócenia sprawiedliwości.
• Te legendy i opowieści są tylko niektórymi z wielu, które tworzą bogatą tkankę perskiej kultury i historii. Przekazywane przez wieki, nadal stanowią ważny element dziedzictwa Persji, inspirując i fascynując kolejne pokolenia.

Zoroastrianizm, znany również jako mazdaizm, to starożytna religia pochodząca z Persji, która wywarła ogromny wpływ na religie i filozofie świata, w tym na judaizm, chrześcijaństwo i islam.

• 1. Dualizm: Jedną z fundamentalnych koncepcji zoroastrianizmu jest dualizm, który opowiada o wiecznej walce pomiędzy siłami dobra (reprezentowanymi przez Ahura Mazdę) a siłami zła (reprezentowanymi przez Ahrimana). Ludzie są zachęcani do wybierania dobra i walki ze złem.
• 2. Ahura Mazda: Jest to główny bóg w zoroastrianizmie, uznawany za źródło dobra, światła i mądrości. Jest on stworzycielem i opiekunem wszechświata, który jest obiektem czci i modlitw wiernych.
• 3. Avesta: Jest to święta księga zoroastrianizmu, zawierająca hymny, modlitwy i nauki religijne. Jest to podstawowy tekst, który stanowi fundament wierzeń i praktyk religijnych w zoroastrianizmie.
• 4. Ognisko święte: Ogień jest uważany za najświętszy symbol w zoroastrianizmie, ponieważ symbolizuje obecność Ahura Mazdy oraz czystość i oświecenie duchowe. W świątyniach zoroastrian są utrzymywane wieczne ognisko, które jest czczony przez wiernych.
• 5. Purifikacja i moralność: Zoroastrianizm podkreśla znaczenie czystości fizycznej, moralnej i duchowej. Wierzy się, że poprzez praktykowanie cnót, takich jak prawda, sprawiedliwość i dobroć, ludzie mogą pomóc w zwycięstwie dobra nad złem.
• 6. Eschatologia: Zoroastrianizm posiada rozbudowaną eschatologię, która obejmuje wiarę w sąd ostateczny, wskrzeszenie umarłych i koniec świata, po którym nadejdzie era pokoju i sprawiedliwości.
• Zoroastrianizm miał ogromny wpływ na kształtowanie perskiej kultury i historii oraz na rozwój religii na Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej. Choć obecnie jest to mniejszościowa religia, wciąż istnieją społeczności zoroastriańskie na całym świecie, szczególnie w Iranie, Indiach i innych częściach Azji.

Islam odegrał kluczową rolę w historii i kulturze Persji przez wieki.

• 1. Podbój Persji przez Arabów: W VII wieku n.e. Persja została podbita przez Arabów, którzy przynieśli ze sobą islam. Podbój ten doprowadził do stopniowego zastępowania wcześniejszych religii, takich jak zoroastrianizm, przez islam.
• 2. Rozwój szyizmu: W Persji szyizm stał się dominującym nurtem islamu. Szyici wierzą, że imam Ali, zięć Proroka Mahometa, powinien być jego prawowitym następcą. Szyizm stał się integralną częścią tożsamości religijnej i kulturowej Persji.
• 3. Perska kultura islamska: Islam przyniósł ze sobą wiele zmian kulturowych w Persji, włączając w to architekturę, literaturę, sztukę i naukę. Przykładami perskiej architektury islamskiej są meczety takie jak Meczet Imam, a perska poezja, zwłaszcza twórczość Hafeza i Rumi’ego, jest nadal ceniona przez wiele osób na całym świecie.
• 4. Dynastie islamskie: Persja była domem dla wielu dynastii islamskich, które miały znaczący wpływ na rozwój kraju. Na przykład dynastia Safawidów w XVI wieku uczyniła szyizm religią państwową i odegrała kluczową rolę w kształtowaniu perskiej tożsamości narodowej.
• 5. Wpływy religijne i kulturowe: Mimo dominacji szyickiego islamu, Persja była również domem dla różnych grup religijnych i etnicznych, co przyczyniło się do różnorodności kulturowej i religijnej kraju.
• Islam odgrywa nadal istotną rolę w życiu społecznym, kulturalnym i politycznym Persji (Iranu) do dzisiaj, tworząc bogatą i złożoną tkankę społeczną i kulturową, która odzwierciedla zarówno islamskie, jak i perskie dziedzictwo.

Tradycyjne wierzenia i praktyki w Persji obejmują zarówno religijne tradycje, jak i lokalne zwyczaje kulturowe. Oto kilka przykładów:

• 1. Dziedzictwo zoroastrianizmu: Chociaż zoroastrianizm nie jest już religią większości, pozostawił trwały ślad w kulturze irańskiej. Praktyki i święta pochodzenia zoroastryjskiego, takie jak Nowruz (Nowy Rok w dniu równonocy wiosennej) czy Czaharszanbe Suri (święto ognia przed Nowruz), są powszechnie obchodzone w całym kraju, niezależnie od wyznania. Same społeczności zoroastriańskie w Iranie kultywują także specyficzne rytuały, jak pielęgnacja świętego ognia w świątyniach.
  2. Nowruz: To najważniejsze i najbardziej rozpowszechnione święto w Iranie, mające przedislamskie, zoroastryjskie korzenie. Jego obchody, trwające około dwóch tygodni, obejmują rytualne przygotowania (jak układanie haft sin – stołu z siedmioma symbolicznymi przedmiotami), odwiedziny rodzinne i ucztowanie. Nowruz jest kluczowym elementem irańskiej tożsamości narodowej.
  3. Kultura picia herbaty (czaj): Herbata jest narodowym napojem i centralnym punktem życia towarzyskiego. Ceremonia jej parzenia i picia to codzienny rytuał w domach, sklepach i urzędach. Herbaciania (czaj-chane) tradycyjnie służy jako miejsce spotkań, dyskusji i odpoczynku.
  4. Tradycje rzemieślnicze: Iran słynie z wysokiej klasy rękodzieła, którego techniki i wzornictwo przekazywane są od pokoleń. Do najsłynniejszych dziedzin należą: tkactwo perskich dywanów (uznawanych za dzieła sztuki), produkcja fajansu i kafeli, kaligrafia, miniatura perska oraz sztuka inkrustacji (khatam-kari). Rzemiosło odgrywa ważną rolę zarówno kulturową, jak i ekonomiczną.
  5. Obchody świąt islamskich: Jako państwo, w którym większość stanowią muzułmanie szyiccy, Iran uroczyście obchodzi kluczowe święta religijne. Należą do nich m.in. Ramadan (miesiąc postu), Eid al-Fitr (zakończenie Ramadanu), Eid al-Adha (Święto Ofiarowania) oraz szczególnie ważne w szyizmie dni żałoby (Aszura) i radości (np. Eid al-Ghadir). Obchody mają zarówno wymiar religijny, jak i społeczny.
  6. Lokalne wierzenia i praktyki: W niektórych regionach Iranu, zwłaszcza wśród mniejszości etnicznych (np. części Kurdów, Beludżów) oraz w społecznościach wiejskich, przetrwały elementy dawnych wierzeń i praktyk animistycznych, czasem synkretycznie połączonych z islamem. Mogą one obejmować kult lokalnych świętych miejsc, wiarę w duchy czy praktyki uzdrawiające.

Sufizm, jako mistyczna tradycja islamu, odgrywa w Iranie wyjątkową rolę. Choć zazwyczaj kojarzy się go z kontemplacją, w historii był też niezwykle wpływową siłą społeczną i polityczną, a także centralnym źródłem inspiracji dla kultury.

📜 Kluczowe aspekty sufizmu w Iranie

Sufickie bractwa i praktyki:

• Cel: Osiągnięcie bezpośredniego, osobistego zjednoczenia z Bogiem (Allahem) poprzez oczyszczenie serca i poznanie duchowe.
  · Droga duchowa (Tarika): Sufizm to „droga serca”, która kładzie nacisk na miłość i tęsknotę za Bogiem (co niekiedy kontrastuje z jurydyczną tradycją szariatu, stając się źródłem napięć).
  · Bractwa sufickie (Tariqa): Są to mniej lub bardziej zhierarchizowane wspólnoty skupione wokół mistrza (szejcha/pira). Każde bractwo oferuje własną ścieżkę inicjacji i praktyk.
  · Kluczowe praktyki: Są to dhikr/Zikr (powtarzanie imion Boga), samāʿ/Sama (rytualny słuch, któremu mogą towarzyszyć muzyka, śpiew i taniec – jak wirujący taniec derwiszy) oraz medytacja.

💫 Główne nurty historyczne

Bractwo Safawijja: Niezwykle ważny wątek – sufi zmieniający się w polityków. Dynastia Safawidów, która rządziła Persją (Iranem) w latach 1501–1736 i uczyniła szyizm religią państwową, wywodzi się bezpośrednio z bractwa sufickiego Safawijja. To pokazuje ogromny historyczny potencjał polityczny sufizmu.
Nur-e Nematalahi: Obecnie największe bractwo sufickie w Iranie. Liczy ok. 2 miliony członków, ale w ostatnich latach spotyka się z ograniczeniami ze strony władz (np. burzenie miejsc zgromadzeń).

🎨 Wpływ sufizmu na kulturę perską

Sufizm nie jest tylko praktyką religijną, ale prawdziwą siłą kształtującą kulturę. Wpłynął na kilka kluczowych dziedzin:

• Poezja (źródło uniwersalnej symboliki):
  Perscy poeci-sufici, tacy jak Rumi (Dżalal ad-Din Rumi), Hafez (Hafiz) i Attar, posługiwali się bogatą symboliką (m.in. miłość, wino, słowik), by wyrazić mistyczne doświadczenia. Ich dzieła przekraczają granice religii i są znane na całym świecie. Poezja Hafez bywa używana nawet do wróżenia (Fal-e Hafez).
  
  Muzyka i taniec (ścieżka do ekstazy):
  Muzyka klasyczna i rytualny taniec (np. wir derwiszy) są integralną częścią sufickiej praktyki sama, pomagając osiągnąć stan duchowej ekstazy i zjednoczenia. Sufizm także historycznie chronił muzykę przed zakazami religijnymi, dając jej przestrzeń do rozwoju w sufickich ośrodkach (khanqah).
  
  Sztuki wizualne i architektura (piękno jako odbicie boskości):
  Motyw poszukiwań i oświecenia pojawia się w miniaturach perskich (np. ilustrujących „Konferencję ptaków” Attara). Kaligrafia, szczególnie wersów Koranu lub poezji, była traktowana jako duchowa praktyka. Architektura świątyń i grobowców (np. w Shirazie) często odzwierciedla harmonię i dążenie do doskonałości.
  
  Medycyna i tradycja uzdrowicielska:
  Niektórzy sufi praktykowali i przekazywali tradycje medycyny ludowej, takiej jak Unani (inspirowana naukami Awicenny – Ibn Syny). Metody te obejmowały ziołolecznictwo i praktyki duchowe mające na celu holistyczne uzdrawianie ciała i duszy.

Niektórzy sufi praktykowali i przekazywali tradycje medycyny ludowej, takiej jak Unani (inspirowana naukami Awicenny – Ibn Syny). Metody te obejmowały ziołolecznictwo i praktyki duchowe mające na celu holistyczne uzdrawianie ciała i duszy.

⚖️ Sufizm dziś: między dziedzictwem a napięciami

Trwałe dziedzictwo:

Nauki sufickie, ich język miłości i tęsknoty oraz postacie takie jak Rumi i Hafez pozostają żywym elementem perskiej tożsamości kulturowej, przekraczającym podziały.

Współczesne napięcia:

• Władze i kler: Część irańskich władz i wysokich duchownych szyickich postrzega niektóre bractwa sufickie (zwłaszcza te duże i niezależne, jak Nematalahi) jako potencjalne wyzwanie dla teokratycznego establishmentu. Zarzuca się im odejście od ortodoksji, zbytnią indywidualność duchową i brak poparcia dla zasady velayat-e faqih (rządów najwyższego prawnika religijnego).
  · Odmienność podejścia: Historyczne napięcia między „szkołą prawa” (szariatu) a „szkołą drogi” (tariki) wciąż mają współczesny wymiar. Sufizm kładzie nacisk na wewnętrzne przeżycie i miłość do Boga, co bywa sprzeczne z legalistyczną i instytucjonalną interpretacją islamu.

Starożytne Imperium Perskie (ok. 550–330 p.n.e.) pod rządami Achemenidów było pionierską cywilizacją, której osiągnięcia wyprzedzały swoją epokę.

• 1. System pocztowy i sieć dróg: Achemenidzi stworzyli pierwszą na świecie zorganizowaną służbę pocztową (Angarium), wykorzystując rozbudowaną sieć dróg królewskich. Najsłynniejsza z nich, Droga Królewska (ok. 2699 km), łączyła Sardes w Lidii z Suzą. Stacje przesiadkowe z końmi i kurierami pozwalały na przekazanie wiadomości przez całe imperium w ciągu około tygodnia, co było niespotykaną wówczas szybkością.
  2. Pochodzenie szachów: Protoplastą współczesnych szachów była prawdopodobnie gra strategiczna czaturanga, która narodziła się w Indiach. Jednak to w Persji Sasanidzkiej (224–651 n.e.) gra została zaadaptowana i spopularyzowana pod nazwą szatrandż, stając się rozrywką dworską i intelektualną. Stąd, po podboju arabskim, trafiła do świata islamu i Europy.
  3. Architektura i luksus: Pałace w Persepolis i Suzie były nie tylko centrami władzy, ale także świadectwem bogactwa i kosmopolityzmu imperium. Wznoszono je z pomocą rzemieślników z różnych prowincji, a zdobiono reliefami, kolorowymi glazurami, złotem i drogimi tkaninami. Luksus przejawiał się także w sztuce stołu (naczynia z metali szlachetnych) oraz w rozległych, utrzymanych w stylu perskim ogrodach (pairidaeza – rajski ogród).
  4. Polityka językowa i administracyjna: Achemenidzi, zarządzając największym ówczesnym imperium, celowo przyjęli politykę tolerancji i decentralizacji. Językami oficjalnymi administracji były: staro-perski (inskrypcje klinowe), elamicki (administracja) i aramejski (język dyplomacji i handlu). Tłumaczenie zarządzeń na języki lokalnych ludów (np. na język babiloński) było standardową praktyką, która zapewniała sprawność zarządzania.
  5. Recepcja obcego prawa: Przykład Kodeksu Hammurabiego ilustruję zdolność Persów do adaptacji dorobku podbitych cywilizacji. Choć sam kodeks pochodził ze starożytnej Babilonii (XVIII w. p.n.e.), jego fragmenty zostały przetłumaczone na język elamicki i przechowywane w suzyjskich archiwach. Świadczy to nie tyle o bezpośrednim wpływie na perskie prawo, ile o szacunku Achemenidów dla lokalnych tradycji prawnych i ich polityce archiwizacji.
  6. Wielokulturowość i wymiana: Imperium Achemenidzkie obejmowało ludy od Azji Mniejszej po Indie. Ta różnorodność była źródłem siły – następowała swobodna wymiana technologii (np. techniki irygacyjne), pomysłów artystycznych (style architektoniczne) i wiedzy (astronomia babilońska). Dwór królewski był miejscem spotkań uczonych, artystów i rzemieślników z całego znanego świata.

W historii Irańczycy wnieśli fundamentalny wkład w światową filozofię, teologię i naukę. Ich dzieła, powstałe często na skrzyżowaniu różnych tradycji intelektualnych, kształtowały myśl przez wieki.

• 1. Zaratusztra (ok. 1500-1000 p.n.e.) – Prorok i reformator religijny, twórca zoroastrianizmu. Jego rewolucyjna na tle starożytności filozoficzno-religijna wizja opierała się na etycznym dualizmie (walka kosmicznych sił Dobra/Aśy i Zła/Druga), koncepcji wolnej woli, sądu ostatecznego i mesjanizmu. Jego nauki, spisane w Gatach, miały głęboki wpływ na judaizm, chrześcijaństwo i islam.
  2. Al-Farabi (ok. 872–950) – Znany w świecie islamskim jako „Drugi Nauczyciel” (po Arystotelesie). Ten perski filozof z Samarkandy lub Farabu stworzył syntezę myśli arystotelejskiej, neoplatońskiej i islamskiej. W dziełach takich jak „Państwo doskonałe” (Al-Madina al-Fadila) rozwinął koncepcję filozofa-króla i hierarchii bytu, wywierając ogromny wpływ na późniejszą filozofię islamską (w tym na Avicennę) i średniowieczną scholastykę łacińską.
  3. Ibn Sina (Avicenna) (980–1037) – Jeden z największych umysłów w historii, pochodzący z Buchary. Jego monumentalny, encyklopedyczny system filozoficzny, zawarty m.in. w „Księdze Uzdrawiania” (Kitab al-Szifa) i „Księdze Wskazań i Napomnień”, zdominował późniejszą myśl islamską i bizantyjską. Jego rozróżnienie na istotę i istnienie, teoria emanacji oraz precyzyjne pisma z zakresu logiki, medycyny („Kanony medycyny”) i nauk przyrodniczych czynią go kluczową postacią w dziejach nauki i filozofii.
  4. Omar Chajjam (1048–1131) – Choć na Zachodzie znany głównie z poezji (filozoficznych rubajatów), w świecie islamskim ceniony był przede wszystkim jako wybitny matematyk (autor przełomowych traktatów o algebrze), astronom (współautor reformy kalendarza) i filozof. Jego wiersze, pełne sceptycyzmu, epikurejskich nut i pytań o przeznaczenie, są wyrazem głęboko filozoficznej refleksji.
  5. Mulla Sadra (Sadr ad-Din asz-Szirazi) (1571–1636) – Największy filozof irański okresu nowożytnego, twórca transcendentnej filozofii teozoficznej (al-hikma al-muta’aliya). W swym głównym dziele „Cztery Podróże Duchowe” dokonał syntezy metafizyki Ibn Syny, iluminacjonizmu Suhrawardiego, mistyki Ibn Arabiego i teologii szyickiej. Jego kluczowe doktryny to prymat egzystencji nad istotą oraz intensywny ruch substancjalny (haraka jawhariyya), czyli dynamiczna koncepcja przemiany bytu.
  6. Dżalal ad-Din Rumi (1207–1273) – Założyciel bractwa mewlewitów (wirujących derwiszy) i najwybitniejszy poeta mistyczny literatury perskiej. Jego główne dzieło, „Masnawi”, nazywane „Koranem w języku perskim”, jest olbrzymim poematem filozoficzno-duchowym, który w alegorycznych opowieściach wyraża sedno sufizmu: dążenie duszy do zjednoczenia z Bogiem poprzez miłość, transcendencję ego i wewnętrzną przemianę. Jego myśl ma wymiar uniwersalny, wykraczający po granice islamu.

Kontekst i wpływ

Wymienieni myśliciele reprezentują różne epoki i nurty: religijno-etyczny (Zaratusztra), hellenistyczno-islamski (Al-Farabi, Ibn Sina), naukowo-poetycki (Chajjam), teozoficzno-szyicki (Mulla Sadra) oraz mistyczno-poetycki (Rumi). Ich wspólnym dziedzictwem jest perski język i kulturowy kod, w którym tworzyli, oraz głęboka integracja rozumu, wiary i duchowości. Ich prace stanowią pomost między antykiem a średniowieczem, a także między Wschodem a Zachodem.

🏛️ Zaginione Miasta: Zagadki Persepolis

Ruiny Persepolis, które są najlepiej znanym przykładem „zaginionego miasta”, przetrwały setki lat i mimo licznych badań nadal skrywają tajemnice:

• Funkcja pałacu: Potężny kompleks pałacowy na tarasie o powierzchni ok. 297 x 448 m nie był główną stolicą administracyjną, lecz ceremonialnym centrum imperium Achemenidów. Dziś badacze zastanawiają się nad szczegółami organizacji życia dworskiego i pełnym zakresem rytuałów, które tu się odbywały. W czasie Nowego Roku (Nowruz) miejsce to tętniło życiem.
  · Celowe zniszczenie: Choć przyjęło się uważać, że Aleksander Wielki w 330 r. p.n.e. zniszczył Persepolis w pijackim amoku, niektórzy historycy wskazują na dokładnie zaplanowany, polityczny akt zemsty za spalenie greckich świątyń.
  · Niewykorzystany potencjał: Większość znalezionych tabliczek z archiwum spisana jest pismem elamickim i akadyjskim, bez użycia perskiego pisma klinowego. To rodzi pytanie, czy pismo perskie było wtedy używane w administracji, czy też miało czysto ceremonialny, elitarny charakter.

Cyrus Cylinder a Współczesne Idee

• Cyrus Cylinder to babiloński dokument napisany na glinie, w którym perski król Cyrus Wielki ogłasza swoją politykę. Nie jest to „pierwsza deklaracja praw człowieka” w nowoczesnym rozumieniu, ale przełomowy dokument starożytności.
  · Przełomowość polega na zerwaniu z ówczesną praktyką: po podboju Babilonu Cyrus nie dokonał masakry ludności ani nie zniszczył świątyń. Zamiast tego ogłosił amnestię, pozwolił na powrót zesłańców (w tym Żydów) i szanował lokalne kulty.
  · Dziś cylinder jest symbolem tolerancji, sprawiedliwego władania i poszanowania różnorodności kulturowej, co inspiruje dyskusje o uniwersalnych wartościach.

🎨 Głębia Perskiej Sztuki

Perska sztuka, od starożytnych reliefów po miniatury, to język symboli. Jej analiza to klucz do zrozumienia mentalności epoki. Szczególnie intrygujące są:

Architektura i rzeźba Persepolis

• Temat: Reliefy procesyjne w Apadanie.
  · Technika: Płaskorzeźby w wapieniu, niegdyś polichromowane.
  · Zagadka: Przedstawienie 23 delegacji z całego imperium, niosących dary. Czy to realistyczny zapis konkretnej ceremonii, czy idealizowany obraz lojalności i potęgi króla? Postaci są schematyczne, co podkreśla ich rolę reprezentantów ludów, nie indywidualności.

Malarstwo miniaturowe

• Temat: Ilustracje do epickich poematów (np. Szahname).
  · Technika: Akwarela i złoto na papierze, niezwykle precyzyjna.
  · Zagadka: Bogata symbolika kolorów, gestów i elementów natury (np. cyprys to wieczność, słowik to zakochany). Ich pełne odczytanie wymaga znajomości poezji i mistyki.

Rzemiosło artystyczne

• Temat: Ceramika, metaloplastyka, iluminowane manuskrypty.
  · Technika: Zaawansowane techniki zdobienia (polichromia, inkrustacja, kaligrafia).
  · Zagadka: Wzory geometryczne i roślinne często niosą głębsze znaczenia filozoficzne lub religijne, odzwierciedlające kosmologię i dążenie do doskonałości.

⚖️ Nierozwiązane Zagadki Zoroastrianizmu

Jako jedna z najstarszych religii monoteistycznych, która wpłynęła na judaizm, chrześcijaństwo i islam, zoroastrianizm wciąż skrywa tajemnice:

• Pochodzenie i datowanie: Dokładne miejsce i czas życia Zaratusztry wciąż są przedmiotem sporów wśród historyków i religioznawców.
  · Kanon tekstów: Pełna Awesta spisywana była przez stulecia. Badacze analizują jej najstarsze części, Gaty, aby odtworzyć najczystsze nauczanie proroka, oddzielając je od późniejszych dodatków i interpretacji.
  · Praktyki i rytuały: Szczegóły obrzędów w świątyniach ognia oraz systemu czystości rytualnej są znane głównie z późniejszych przekazów. Archeologia stara się potwierdzić te zapisy materialnymi dowodami.

✍️ Poezja Mistyczna: Pod Podszewką Słowa

Poezja Rumiego, Hafeza czy Saadiego to więcej niż literatura – to mapy duchowej drogi. Jej „tajemnica” to wielowarstwowość:

• Warstwa dosłowna: Piękne opowieści o miłości, winie, różach i słowikach.
  · Warstwa alegoryczna (tawil): Miłość to tęsknota duszy za Bogiem, wino to upojenie duchowe, a karczmarz to mistrz przewodnik.
  · Klucz hermeneutyczny: Pełne zrozumienie wymaga znajomości koranowej egzegezy, sufickiej doktryny i systemu symboli. Dlatego poeci perscy do dziś są komentowani, a ich wersy służą do wróżenia (fal-e Hafez).

💎 Skarby Historii: Co Wciąż Jest do Odkrycia

Chociaż wiele skarbów starożytnej Persji przepadło, archeolodzy wciąż mają nadzieję na odkrycia:

• Grobowce królewskie: Miejsca spoczynku wielu władców z dynastii Achemenidów, Partów i Sasanidów pozostają nieodnalezione.
  · Zaginione ośrodki miejskie: Istnieją wzmianki o miastach, których lokalizacja jest niepewna lub w ogóle nieznana (np. niektóre stolice partyjskie).
  · Podwodna archeologia: Poszukiwania starożytnych portów i wraków statków w Zatoce Perskiej mogą rzucić nowe światło na handel.
  · „Lost Empire of Persia”: Film dokumentalny z 2016/2022 roku pokazuje, jak współcześni naukowcy używają najnowszych technologii, takich jak skanowanie laserowe (LiDAR) czy georadar, aby odkrywać nowe struktury i szczegóły w Persepolis i innych stanowiskach bez przeprowadzania inwazyjnych wykopalisk.

🏛️ Dlaczego ukryte skarby wciąż mogą istnieć?

• Ogrom imperium i kumulacja bogactwa: Imperium Achemenidzkie (ok. 550–330 p.n.e.) było gigantyczne. Gromadzone przez 200 lat daniny z podbitych terenów tworzyły niewyobrażalne skarby. Historycy szacują, że Aleksander Wielki po zdobyciu Persepolis i Suzy zagarnął równowartość nawet ok. 5000 ton srebra. Władcy gromadzili te skarby w kilku stolicach (np. Persepolis, Suza), ale duże bogactwo było też w posiadaniu lokalnych satrapów.
  · Skala i niedostateczne poznanie stanowisk: Wielkie miasta jak Suza mogły zajmować obszar znacznie większy, niż wskazują wstępne badania (np. ponad 400 hektarów), co oznacza, że wiele części wciąż leży pod ziemią. Wykopaliska na stanowisku Tapeh Tyalineh w 2026 roku ujawniły ponad 7000 artefaktów z 5000-letniego centrum handlowego, co pokazuje, jak wiele może kryć nawet mało znane miejsce.
  · Brak systematycznych badań i zagrożenia: Wiele stanowisk jest słabo zbadanych lub wciąż narażonych na niszczenie przez nowe inwestycje (np. planowane hotele w obrębie starożytnej Suzy). Ponadto, artefakty zaginęły lub są rozproszone po muzeach na całym świecie (np. w British Museum, Luwrze, Muzeum Metropolitalnym).

💎 Współczesne „skarby” czekające na odkrycie

W oparciu o wyniki, poniższe miejsca często są pomijane przez turystów, ale oferują autentyczne doświadczenia i wyjątkowe wartości historyczne lub przyrodnicze:

Naturalne

• Źródła trawertynowe Badab-e Surt – kolorowe tarasy wapienne w górach.
  · Las Chmur Abr – lasy na szczycie wzgórz, pokryte oceanem chmur.
  · Jaskinia Ali Sadr – największa na świecie wodna jaskinia z łodziami.

Architektoniczne:

• Wioska Palangan – kamienne domy schodzące po zboczach doliny.
  · Zapomniana wioska Esfahak w pustyni Tabas – opuszczona osada z glinianymi domami po trzęsieniu ziemi.

Starożytne:

• Takht-e Soleyman (UNESCO) – starożytny kompleks świątynny z tajemniczym jeziorem i kraterem, miejsce ognia z czasów Sasanidów.
  · Cmentarzysko Khaled Nabi – starożytne nagrobki o charakterystycznych kształtach na tle malowniczych wzgórz.
  · Wzgórza Marlik – stanowisko z grobami królewskimi nieznanej cywilizacji sprzed 5000 lat.

Podziemne

• Podziemne miasto pod Abarkuh – odkryty w 2024 roku rozległy kompleks tuneli i pomieszczeń, służący jako schronienie przed upałem i najeźdźcami. Wskazuje to na możliwość istnienia podobnych systemów pod innymi miastami.
  · Forteca Saryazd w Yazd – jeden z najstarszych na świecie „sejfów”, gdzie mieszkańcy ukrywali dobra przed najazdami.

🔮 Gdzie warto prowadzić dalsze poszukiwania?

• Zaginione miasta i sekretne tunele: Wspomniane podziemne miasto w Abarkuh potwierdza, że systemy tuneli i kryjówek istniały. Fortece jak Alamut mogą wciąż skrywać nieodkryte przejścia.
  · Miejsca kultu i manuskrypty: Takht-e Soleyman jako jedno z najważniejszych miejsc ognia zoroastryjskiego sugeruje, że inne świątynie ognia (Atashgah) mogą kryć artefakty. Liczne kolekcje irańskich rękopisów znajdują się też poza krajem, np. w ośrodkach naukowych na Kaukazie.

⚠️ Pojęcie „piękna” jest subiektywne i zmienne w czasie. W odniesieniu do historii perskiej szczególnie wyraźnie widać to na przykładzie księżniczki Zahry, której wąsik i obfite kształty w XIX wieku były wyznacznikami atrakcyjności, podczas gdy dziś budzą kontrowersje .

👑Kobiety w Starożytności i Średniowieczu

Wbrew późniejszym stereotypom, kobiety przed-islamskiej Persji często pełniły znaczące role publiczne, wojskowe i intelektualne.

• Artemizja I z Halikarnasu — królowa-piratka, admirał w flocie perskiej Kserksesa I. Dowodziła pięcioma okrętami w bitwie pod Salaminą (480 p.n.e.), zyskując uznanie władcy za odwagę i mądrość .
  · Mandana z Medii — córka króla Medów, matka Cyrusa Wielkiego. Historycy wskazują, że to dzięki jej małżeństwu Cyrus mógł zjednoczyć Medów i Persów, tworząc podwaliny imperium Achemenidów .
  · Atossa — córka Cyrusa Wielkiego i wpływowa żona Dariusza I. Mając czterech synów, zapewniła sukcesję swojemu pierworodnemu, Kserksesowi I. Według historyka Herodota, to ona namówiła Dariusza do wysłania szpiegów do Grecji, co zapoczątkowało wojny persko-greckie .
  · Purandokht — władczyni z dynastii Sasanidów, która samodzielnie rządziła imperium w latach 629-631. Dążyła do stabilizacji, zawarła pokój z Cesarstwem Bizantyjskim i odbudowywała kraj po latach wojen .

✍️ Feministki, Pisarki i Artystki (XIX/XX w.)

Zahra Khanom Tadj es-Saltaneh („Księżniczka Zahra”) — córka króla Nasera al-Din Shaha. Była pierwszą kobietą w rodzinie królewskiej, która publicznie zdjęła hidżab, rozwiodła się i założyła tajne „Zrzeszenie Kobiet dla Wolności” . Jest uznawana za pierwszą perską feministkę.
· Forough Farrokhzad (1934–1967) — ikona nowoczesnej poezji perskiej i reżyserka filmowa. W swojej twórczości otwarcie poruszała tematy kobiecej seksualności, wolności i buntu, przełamując społeczne tabu. Jej wpływ na kulturę jest nie do przecenienia.
· Simin Behbahani (1927–2014) — wybitna poetka, nazywana „Lwem Kobietą” i „mistrzynią perskiej ballady”. Zaangażowana społecznie, wielokrotnie nominowana do Nagrody Nobla. Jej wiersze to kronika społecznych i politycznych przemian w Iranie.
· Parvin E’tesami (1907–1941) — już za życia nazywano ją największą poetką irańską. W swojej klasycznej, ale głęboko humanistycznej twórczości podejmowała tematy sprawiedliwości społecznej, ubóstwa i roli kobiet.

🗿 Nowe wielkie nierozwiązane zagadki Persji

• Zaginiona Armia” Kambyzesa II: Według Herodota, w 524 r. p.n.e. faraon Persji, Kambyzes II, wysłał 50-tysięczną armię, by zniszczyć wyrocznię w Oazie Siwa w Egipcie. Armia ta zniknęła bez śladu na pustyni. Czy została zasypana przez burzę piaskową? Czy zbuntowała się i założyła własną osadę? Jej los to jedna z największych archeologicznych zagadek.
  · Prawdziwy wiek i pochodzenie cywilizacji Elamitów: Elamici stworzyli jedną z pierwszych wielkich cywilizacji na terenie Iranu. Ich język jest izolatem (nie powiązanym z żadną inną znaną rodziną językową), a początki ich państwowości i kultury wciąż giną w mrokach prehistorii, co czyni je przedmiotem intensywnych badań.
  · Tajemnica królewskiej drogi Achemenidów: Choć znamy ogólny przebóg tej pierwszej „autostrady” łączącej Suzę z Sardes, dokładna trasa wielu jej odcinków, lokalizacja wszystkich stacji królewskich (stathmoi) i pełna skala jej użycia przez kupców (nie tylko kurierów) wciąż wymagają potwierdzenia przez archeologów.
  · Sekret doskonałości perskich stali: Perscy, a później irańscy kowale (szczególnie z Damaszku i Isfahanu) wyrabiali legendarną stal „Damascus steel”, z której powstawały miecze przecinające w locie jedwabną chustę. Dokładny proces hutniczy i skład chemiczny tej stali, który nadawał jej charakterystyczne wzory i wyjątkowe właściwości, został w dużej mierze zapomniany w XIX wieku i stanowi przedmiot badań współczesnych materiałoznawców.

Tajemnice Persji działają jak magnes, ponieważ dotyczą fundamentalnych pytań o powstanie i upadek imperiów, losy ludzi i utracone technologie. Każda z nich to jak brakujący fragment ogromnej układanki historii.

Persja, znana także jako Iran, ma długą i bogatą historię sięgającą tysięcy lat. Formalne początki państwowości Persji sięgają starożytnych imperiów, z których najważniejsze to Imperium Perskie, także znane jako Imperium Achemenidów, założone przez Cyrusa II Wielkiego około VI wieku p.n.e. To właśnie pod jego rządami Persja zaczęła się rozwijać jako mocarstwo na Bliskim Wschodzie.

Imperium Perskie, chociaż oficjalnie ustanowione za panowania Cyrusa II, w rzeczywistości kontynuowało wcześniejsze tradycje i kultury regionu, łącząc je w jedną potężną i zorganizowaną jednostkę polityczną. Imperium Perskie było jednym z największych imperiów starożytnego świata, rozciągając się od wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego aż po Indie.

Pod rządami kolejnych dynastii i władców Persja ewoluowała, przeżywała okresy wzlotów i upadków, zmieniając się kulturowo, politycznie i terytorialnie. W ciągu swojej historii Persja miała wpływ na wiele cywilizacji, a jej dziedzictwo jest obecne w dzisiejszym Iranie oraz w kulturze i historii Bliskiego Wschodu.

🏺 Kluczowe wynalazki i innowacje perskie

• Bateria z Bagdadu (ok. 250 p.n.e. – 224 n.e.): Chociaż jej praktyczne zastosowanie jest przedmiotem dyskusji, gliniany dzban znaleziony w okolicach dzisiejszego Bagdadu (wówczas część Imperium Partów/Sasanidów) mógł działać jako prymitywna bateria galwaniczna, co wskazuje na wczesne eksperymenty z elektrochemią.
  · Wiatraki pionowe (ok. VII wiek n.e.): Perscy inżynierowie skonstruowali pierwsze wiatraki z pionową osią obrotu, używane głównie do mielenia ziarna i pompowania wody. Były one prekursorem późniejszych technologii wiatrowych.
  · Lustra paraboliczne i optyka: Perski uczony Ibn al-Hajsam (Alhazen) w XI wieku dokonał przełomowych prac z zakresu optyki. Jego badania nad odbiciem i załamaniem światła oraz wynalezienie kamery otworkowej położyły podwaliny pod współczesną fizykę.
  · Medycyna i farmacja: Perscy uczeni, tacy jak Al-Razi (Rhazes) i Ibn Sina (Awicenna), stworzyli fundamenty nowoczesnej medycyny. Awicenna w swoim monumentalnym dziele „Kanonie medycyny” sklasyfikował setki leków i opisał choroby zakaźne. Rhazes jako jeden z pierwszych odróżnił ospę od odry.
  · Architektura: łuk ostry i kopuła: Perscy architekci udoskonalili konstrukcję łuku ostrego oraz wynaleźli żebrowaną kopułę i pendentyw. Te rozwiązania konstrukcyjne, które później rozwinęła architektura islamska i gotycka, pozwalały na wznoszenie wyższych i szerszych budowli.
  · Inżynieria wojskowa: Persowie byli mistrzami oblężeń. Skonstruowali zaawansowane machiny, takie jak balista i onager, a także opracowali skuteczne techniki fortyfikacyjne, jak podwójne mury i fosy.

📚 Dalsze źródła informacji:

Aby zgłębić temat, możesz sięgnąć po:

• 1. Książkę „The Genius of Iran: A History of Engineering and Invention” (autor: Yousef Madadi), która kompleksowo omawia te tematy.
  2. Dział poświęcony Persji/Iranowi w Muzeum Nauki w Londynie, gdzie prezentowane są modele qanatów i wiatraków.
  3. Artykuły naukowe z czasopisma „Iranian Studies”, szczególnie te dotyczące historii technologii.

W Iranie, kraju o bogatej tradycji religijnej i literackiej, istnieje kilka kluczowych świętych i kanonicznych ksiąg, które odgrywają istotną rolę w życiu religijnym i kulturowym

• 1. Koran – Najświętsza księga islamu, religii dominującej w Iranie. Uważana jest za słowo Boże (Allaha), objawione prorokowi Mahometowi. Stanowi podstawę wiary, prawa i praktyk religijnych dla większości Irańczyków.
  2. Hadisy – Zbiory tradycji dotyczących czynów i wypowiedzi proroka Mahometa oraz jego towarzyszy. Służą jako drugie – po Koranie – podstawowe źródło prawa muzułmańskiego (szariatu) oraz teologii, szczególnie w szyickim islamie, który jest wyznaniem większości w Iranie.
  3. Awesta – Święta księga zoroastrianizmu, starożytnej, przedislamskiej religii Persji, założonej przez Zaratusztrę. Jej najstarszą i najważniejszą część stanowią Gaty – hymny przypisywane samemu prorokowi. Dla społeczności zoroastriańskiej w Iranie oraz jako element dziedzictwa kulturowego, Awesta ma ogromne znaczenie.
  4. Szahname (Księga Królów) – Narodowy epos perski, napisany przez Ferdousiego około 1000 roku n.e. Chociaż nie jest księgą religijną w ścisłym sensie, ma charakter sakralny dla perskiej tożsamości kulturowej. Opisuje mityczną i historyczną przeszłość Iranu sprzed podboju arabskiego, kultywując język perski i rodzimą tradycję.
  5. Kitab-i-Aqdas (Najświętsza Księga) – Główna księga święta religii bahaickiej, która powstała w Persji w XIX wieku. Zawiera prawa, nauki i zasady objawione przez Założyciela wiary, Bahá’u’lláha. Dla bahaitów, stanowi podstawę życia religijnego i społecznego.

Te księgi, każda w innym wymiarze – religijnym, prawnym, kulturowym lub narodowym – kształtują duchowy i intelektualny krajobraz Iranu, odzwierciedlając jego złożoną, wielowarstwową historię.

📜 Ewolucja, organizacja i prześladowania społeczności

Chociaż za założyciela bahaizmu uważa się Bahá’u’lláha, religia wyłoniła się z głębszego kontekstu religijnego w Persji, którego początki sięgają 1844 roku i postaci Bába.

• Geneza: Báb i eschatologia szyicka (1844): Báb ogłosił się obiecanym przez szyicki islam Mahdim („Obiecanym”), który miał przygotować ludzkość na nadejście jeszcze większego posłańca Bożego, „Tego, którego objawi Bóg”. Jego nauki były postrzegane jako herezja, a on sam został stracony w 1850 roku. Wierzy się, że na jego rozstrzelanie przybyło 10 tysięcy osób.
  · Objęcie władzy przez Bahá’u’lláha (1853-1892): Wśród jego wczesnych zwolenników był Bahá’u’lláh (Mírzá Husayn ‚Alí Núrí). W 1863 roku, będąc na wygnaniu z Bagdadu, ogłosił, że to on jest zapowiedzianym przez Bába nowym prorokiem. Większość babitów uznała go, dając początek bahaizmowi jako odrębnej religii.
  · Rozwój struktur administracyjnych w Iranie: W czasie gdy Bahá’u’lláh i jego syn, ‚Abdu’l-Bahá, pozostawali na wygnaniu, społeczność w Iranie stopniowo organizowała się. W latach 30. XX wieku powstały pierwsze Lokalne Zgromadzenia Duchowe, a w 1934 roku wybrano pierwsze Narodowe Zgromadzenie Duchowe w Teheranie. Stały się one centralnymi instytucjami zarządzającymi wspólnotą.
  · Systematyczne prześladowania od 1979 roku: Po rewolucji islamskiej władze rozpoczęły zorganizowaną kampanię eksterminacji bahaizmu w Iranie. W latach 80. stracono setki bahaitów, w tym większość członków Narodowego Zgromadzenia Duchowego. Osoby wierzące wciąż pozbawione są podstawowych praw: są wykreśleni z konstytucji, nie mogą studiować na państwowych uczelniach, obejmować stanowisk publicznych, a ich małżeństwa nie są uznawane prawnie.

🗺️ Demografia i globalna ekspansja

• Bahaizm to dziś religia globalna. Oto, jak kształtuje się liczba wiernych i jej rozmieszczenie:
  
  Liczba wyznawców:
  
  · Liczba wyznawców globalnie: Szacunki wahają się między 5 a 7 milionami.
  · Liczba wyznawców w Iranie: ok. 300-350 tysięcy. To największa nie-islamska mniejszość religijna w kraju.
  
  Główne społeczności poza Iranem:
  
  · Największa na świecie: Indie (ok. 2,2 miliona wyznawców).
  · Znaczące ośrodki: Stany Zjednoczone (ok. 150 tys.), Uganda (ok. 100 tys.).
  
  Szybkość rozwoju: Bahaizm jest często wskazywany jako jedna z najszybciej rozwijających się religii pod względem geograficznego rozprzestrzeniania i przyrostu wyznawców.

• Dom Baha’u’llaha w Bagdadzie”: Bagdad był jednym z wielu miejsc jego wygnania (Imperium Osmańskie), a nie siedzibą. Dziś najważniejszym centrum światowym jest Hajfa i Akka w Izraelu, gdzie znajdują się grobowce założycieli i siedziba najwyższego organu administracyjnego, Powszechnego Domu Sprawiedliwości.
  · Rola kobiet: Bahaizm głosi równość płci. W praktyce jednak do najwyższej instytucji, Powszechnego Domu Sprawiedliwości, mogą być wybierani wyłącznie mężczyźni, co jest przedmiotem wewnętrznej dyskusji.
  · Zakaz zaangażowania politycznego: Wyznawcom zabrania się przynależności do partii politycznych i uczestnictwa w działaniach o charakterze podżegającym, aby zachować jedność wspólnoty i unikać konfliktów.