🟣Medycyna jako Sztuka: Mistyczne Wymiary ‚Kanonu’ Ibn Siny

W cieniu gwiazd i w świetle ziół, medycyna nie była kiedyś tylko nauką — była sztuką, rytuałem, filozofią. W czasach, gdy puls opowiadał historie, a choroba była zakłóceniem kosmicznej harmonii, Ibn Sina — Awicenna — stworzył dzieło, które przetrwało wieki. „Kanon medycyny” to nie tylko podręcznik, lecz także poemat o człowieku, jego duszy i miejscu we wszechświecie. 

🟣Ten wpis jest Fioletowym Echem: inspirowany legendą, rekonstruuje jej sens, wypełnia luki intuicją i oddaje hołd sztuce leczenia, która była czymś więcej niż tylko praktyką — była drogą poznania.

Wstęp:

Dzieło-Pomnik na przecięciu kultur
„Kanon Medycyny”(Al-Qanun fi at-Tibb) autorstwa perskiego uczonego Ibn Siny (znanego na Zachodzie jako Awicenna, 980-1037 n.e.) to nie tylko encyklopedia wiedzy medycznej swej epoki. To monumentalne dzieło, które przekracza granice czystej nauki, stając się traktatem filozoficznym, a nawet mistycznym. Awicenna, czerpiąc z dorobku Hipokratesa, Galena i Arystotelesa, przefiltrował go przez pryzmat neoplatońskiej filozofii, islamskiej teologii oraz tradycji arabskiej i perskiej, tworząc unikalną, holistyczną wizję człowieka i sztuki jego leczenia.

Główne założenia: Synteza Rozumu i Ducha

Ibn Sina traktował medycynę jako sztukę (łac. ars medica) w jej najwyższym, arystotelesowskim znaczeniu – jako umiejętność kierowania się rozumem w celu przywrócenia naturalnego porządku. Jego podejście opierało się na kilku fundamentach:

· Racjonalizm i Systematyzacja: „Kanon” jest przede wszystkim triumfem rozumu. Awicenna, jako pierwszy, przedstawił medycynę w sposób w pełni usystematyzowany i zhierarchizowany, opierając diagnozę i leczenie na logicznych zasadach i obserwowalnych dowodach.
· Filozofia jako Podstawa: Medycyna nie istniała dla niego w próżni. Wyrastała z jego własnego systemu filozoficznego, w którym świat materialny jest emanacją Boga (Koniecznej Egzystencji), a dusza ludzka jest niematerialną formą ogniskującą ciało.
· Integracja Wiedzy: Grecka teoria czterech humorów (krew, flegma, żółć żółta, żółć czarna) i żywiołów została połączona z arabską farmakologią, perską ziołolecznictwem, astrologią (badającą wpływ ciał niebieskich na fluidy cielesne) oraz alchemią (w zakresie przygotowywania leków).

Kluczowe idee: Sztuka Diagnozy i Terapii

1. Holizm: Zdrowie (‘afiya) to dynamiczna równowaga (mizad) między ciałem a duchem, humorami, narządami i siłami witalnymi. Choroba to zakłócenie tej delikatnej harmonii. Leczenie nie polegało więc na walce z objawem, ale na przywróceniu stanu idealnej równowagi pacjenta.

2. Psychosomatyka: Awicenna głęboko wierzył w związek psyche z somą. W „Kanonie” opisuje, jak stany emocjonalne – miłość, melancholia, radość czy lęk – bezpośrednio wpływają na tętno, trawienie i ogólną kondycję fizyczną. Był pionierem „terapii rozmową” i zalecał np. muzykoterapię dla poprawy nastroju.

3. Diagnoza przez Intuicję: Poza standardową obserwacją pulsu, moczu, kału i wyglądu skóry, Awicenna podkreślał rolę niemal artystycznej intuicji lekarza (hads). Była to zdolność, wykształcona przez lata praktyki i głęboką wiedzę, do wychwycenia subtelnych, nieracjonalnych wskazówek o stanie pacjenta.

4. Symbolika Żywiołów i Humorów: Układ humoralny był dla niego nie tylko biologią, ale także metaforą porządku wszechświata. Sangwinik (powietrze), flegmatyk (woda), choleryk (ogień) i melancholik (ziemia) odzwierciedlali kosmiczną jedność makro- i mikrokosmosu.

🌌 Mistyczne aspekty: Człowiek jako Mikrokosmos

To właśnie tutaj „Kanon” objawia swoje najgłębsze wymiary:

· Kosmologiczny Wymiar Zdrowia: Człowiek jest mikrokosmosem odbijającym wszechświat (makrokosmos). Pozycja planet, zwłaszcza Słońca i Księżyca, wpływa na „pływy” humorów w ciele. Pewne zabiegi, zioła i diety zalecano stosować w specyficznych fazach księżyca.

· Dusza-Witalna Siła: Awicenna rozróżniał duszę wegetatywną (odpowiedzialną za odżywianie i wzrost), zwierzęcą (za zmysły i ruch) i rozumną (intelekt). To dusza jest formą ciała – siłą witalną, która ożywia materię i utrzymuje ją w jedności. Jej osłabienie lub nieharmonijne działanie prowadzi do choroby.

· Alchemia jako Droga Przemiany: Przygotowywanie leków (eliksirów, maści, destylatów) nie było zwykłym mieszaniem składników. Było to sakralne działanie, alchemiczna transmutatio, gdzie lekarz-alchemik, naśladując procesy natury, wydobywał z surowców mineralnych i roślinnych ich ukrytą, uzdrawiającą esencję (quintessentia), prowadząc nie tylko do fizycznego, ale i duchowego uzdrowienia.

Struktura „Kanonu”: Logika jako Sztuka

Architektura dzieła odzwierciedla awicenniański umysł – dążący do porządku i kompletności:

1. KSIĘGA I: ZASADY OGÓLNE – Definicje, anatomia, fizjologia, humory, przyczyny zdrowia i choroby, ogólne zasady leczenia.

2. KSIĘGA II: MATERIA MEDICA – Opis ponad 800 substancji leczniczych (roślinnych, zwierzęcych, mineralnych) z uwzględnieniem ich działania i mocy.

3. KSIĘGA III: CHOROBY ORGANÓW – Szczegółowa patologia, od chorób mózgu i głowy po stopy.

4. KSIĘGA IV: CHOROBY OGÓLNE – Traktat o gorączkach, zakażeniach, chirurgii, zatruciach, ale też o pięknie (jako harmonii części ciała).

5. KSIĘGA V: FORMUŁY LEKÓW ZŁOŻONYCH – Receptury na specyficzne mikstury, maści i antidota.

Dziedzictwo: Pomiędzy Światłem Rozumu a Blaskiem Ducha

Dziedzictwo „Kanonu” jest dwojakie:

1. NAUKOWE: Przez ponad 600 lat był fundamentalnym podręcznikiem na uniwersytetach w Montpellier, Bolonii i Louvain. Jego logiczna struktura i systematyczność stały się wzorem dla nauki europejskiej. Inspirował takich gigantów jak Andreas Vesalius (reformator anatomii) i Paracelsus (który, choć go krytykował, przejął awicenniańskie holistyczne i alchemiczne podejście).

2. FILOZOFICZNO-MISTYCZNE: „KANON” przetrwał również w tradycjach sufickich i ezoterycznych, gdzie postrzegany jest jako przewodnik nie tylko po zdrowiu ciała, ale i po duchowej ścieżce samopoznania i harmonii z kosmosem.

„Kanon Medycyny”Ibn Siny to pomnik ludzkiego geniuszu, który łączył ścisłą logikę z głęboką mądrością duchową. Dowodzi on, że prawdziwa sztuka leczenia to nie tylko aplikacja procedur, ale akt zrozumienia – człowieka jako niepodzielnej całości, umieszczonej w sercu pulsującego, żywego i pełnego znaczeń kosmosu. To właśnie ta wizja czyni go dziełem nieśmiertelnym.

Kanon medycyny to monumentalne dzieło perskiego lekarza i filozofa, Ibn Siny, znanego na Zachodzie jako Awicenna. Napisane w XI wieku, przez wieki było podstawowym podręcznikiem medycznym zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Aby zrozumieć znaczenie i wpływ tego dzieła, warto przyjrzeć się jego historycznym korzeniom oraz kontekstowi, w jakim powstało.

Hipokrates – Ojciec Medycyny

Podstawy zachodniej medycyny zostały położone przez greckiego lekarza Hipokratesa, żyjącego w V wieku p.n.e. Jego nauki, zawarte w tzw. Hipokratesowym Korpusie, kładły nacisk na oerwację pacjenta, diagnozę opartą na objawach oraz holistyczne podejście do zdrowia. Hipokrates był zwolennikiem naturalnych metod leczenia i uważał, że organizm ma własne mechanizmy obronne, które należy wspierać.

Dziedzictwo greckie i rozwój medycyny w świecie arabskim

Po upadku cesarstwa rzymskiego, centrum nauki i kultury przeniosło się do świata arabskiego. Arabowie zachowali i rozwinęli dziedzictwo greckie, tłumacząc na język arabski dzieła Arystotelesa, Galena i innych starożytnych autorów. Medycyna arabska osiągnęła niezwykłe postępy, rozwijając nowe metody leczenia, odkrywając nowe leki i tworząc szpitale.

Awicenna łączył wiedzę medyczną z głębokimi refleksjami filozoficznymi, tworząc spójną syntezę nauki i myśli. Jego „Kanon medycyny” nie tylko przedstawia szczegółowe opisy chorób i terapii, ale także uwzględnia koncepcje filozoficzne dotyczące natury człowieka, psychiki oraz relacji ciała i duszy. Awicenna, inspirowany Arystotelesem i neoplatonikami, postulował, że zdrowie jest stanem harmonii między ciałem a duszą, co podkreśla znaczenie psychologicznych aspektów medycyny. Jego prace ukazują, że medycyna jest nie tylko nauką praktyczną, ale również filozoficzną refleksją nad życiem i istnieniem.

Awicenna wykorzystywał swoje zmysły i intuicję w diagnozowaniu i leczeniu poprzez holistyczne podejście do pacjenta. Zwracał uwagę na objawy fizyczne, a także na stan psychiczny i emocjonalny pacjentów, co pozwalało mu na dokładniejsze zrozumienie ich dolegliwości. Stosował techniki obserwacyjne, takie jak analiza pulsu, języka i twarzy, co było kluczowe w jego metodach diagnostycznych. Jego intuicja, wspierana przez wiedzę medyczną, umożliwiała mu dostosowanie terapii do indywidualnych potrzeb pacjentów, co czyniło jego podejście wyjątkowym w ówczesnej medycynie.

W „Kanonie medycyny” Awicenny pojawiają się różne symbole i metafory, które odzwierciedlają jego filozoficzne podejście do medycyny.

Oto niektóre z nich:

CIAŁO I DUSZA: Awicenna często podkreślał związek między zdrowiem fizycznym a stanem psychicznym, co symbolizuje harmonię między ciałem a duszą. To podejście odzwierciedla jego przekonanie, że zdrowie to nie tylko brak choroby, ale również równowaga emocjonalna.

ŻYWIOŁY: W dziele pojawia się koncepcja czterech żywiołów (ziemia, woda, ogień, powietrze), które symbolizują różne aspekty zdrowia i natury człowieka. Ich równowaga jest kluczowa dla dobrego samopoczucia.

ZIOŁA JAKO LEKARSTWA: Awicenna używa ziół jako symbolu naturalnych środków uzdrawiających, co podkreśla znaczenie natury w procesie leczenia.

CHOROBY JAKO ZAKŁÓCENIA HARMONII: Choroby są postrzegane jako zaburzenia równowagi w organizmie, co symbolizuje potrzebę przywrócenia harmonii poprzez odpowiednie leczenie.

Te symbole i metafory ilustrują głębokie refleksje Awicenny na temat zdrowia, natury i relacji między ciałem a umysłem, czyniąc „Kanon medycyny” nie tylko podręcznikiem medycznym, ale także dziełem filozoficznym.

Awicenna postrzegał człowieka jako integralną część kosmosu, gdzie zdrowie i choroba były wynikiem interakcji między ciałem, duszą a siłami kosmicznymi. W jego filozofii istniała silna więź między człowiekiem a niebem, co oznaczało, że zjawiska astronomiczne mogły wpływać na zdrowie jednostki.

Awicenna wierzył, że ciała niebieskie, takie jak planety i gwiazdy, emitują energie, które oddziałują na ludzi.

Na przykład, różne choroby mogły być związane z położeniem planet w danym czasie. Jego podejście łączyło medycynę z astrologią, co było typowe dla myśli arabskiej tamtych czasów. W ten sposób Awicenna integrował wiedzę medyczną z głębokimi refleksjami filozoficznymi o miejscu człowieka w uniwersum.

Według Awicenny, dusza odgrywała kluczową rolę w koncepcji zdrowia i choroby, będąc nieodłącznym elementem ludzkiego bytu. Uważał, że dusza jest formą ciała, która aktualizuje jego potencjał i utrzymuje życie poprzez organy. Zdrowie było postrzegane jako stan harmonii między ciałem a duszą; zaburzenia w tej równowadze prowadziły do chorób. Awicenna podkreślał, że stan psychiczny i emocjonalny pacjenta ma bezpośredni wpływ na jego zdrowie fizyczne, co czyniło holistyczne podejście do medycyny kluczowym w jego praktyce.

Równowaga różnych elementów w organizmie człowieka była kluczowa dla zdrowia według Awicenny. W jego koncepcji zdrowie wynikało z harmonii między ciałem a duszą oraz równowagi czterech humorów: krwi, żółci, śluzu i czarnej żółci. Nierównowaga tych płynów prowadziła do chorób, co ilustruje teorię humoralną, w której zdrowie definiowane było jako eukrazja (harmonia) a choroba jako dyskrazja (zaburzenie równowagi) . Awicenna podkreślał, że odpowiednie funkcjonowanie narządów i ich wzajemne oddziaływanie są niezbędne dla zachowania homeostazy organizmu .

W „Kanonie medycyny” Awicenny można znaleźć elementy alchemiczne, które odzwierciedlają jego zainteresowanie związkiem między medycyną a alchemią. Oto niektóre z nich:

Cztery żywioły: Awicenna odnosił się do klasycznych koncepcji czterech żywiołów (ziemia, woda, ogień, powietrze) jako podstawowych elementów, które wpływają na zdrowie i choroby.

Humory: Wprowadził teorię czterech humorów (krew, żółć, śluz, czarna żółć), które muszą być w równowadze dla zachowania zdrowia.

Zioła i minerały: Opisując właściwości różnych roślin i minerałów, Awicenna wskazywał na ich zastosowanie w leczeniu, co jest typowe dla alchemicznych praktyk.

Transmutacja: Choć Awicenna był sceptyczny wobec możliwości transmutacji metali, jego prace zawierały odniesienia do idei zmiany jednego metalu w inny poprzez odpowiednie procesy chemiczne.

Eliksiry: Wspominał o tworzeniu eliksirów z substancji roślinnych i mineralnych, co jest charakterystyczne dla alchemicznych eksperymentów mających na celu uzyskanie „kamienia filozoficznego”.

Te elementy pokazują, jak Awicenna łączył medycynę z alchemią, tworząc kompleksowe podejście do zdrowia i choroby.

Ibn Sina, żyjący na przełomie X i XI wieku, był jednym z najwybitniejszych uczonych świata arabskiego. Jego Kanon medycyny to synteza wiedzy medycznej jego czasów. Zawierał szczegółowe opisy chorób, ich objawów i metod leczenia, a także rozważania na temat anatomii, fizjologii i farmakologii. Kanon był podzielony na pięć ksiąg, obejmujących takie tematy jak:

-OGÓLNE ZASADY MEDYCYNY: teoria chorób, diagnostyka, prognoza.
-LECZNICTWO: farmakologia, chirurgia, dietetyka.
-MATERIA MEDICA: opis leków roślinnych i mineralnych.
– ANATOMIA: opis budowy ciała człowieka.
-HIGIENA: zasady zdrowego stylu życia.

Kanon medycyny Awicenny był przez wieki podstawowym podręcznikiem dla lekarzy na całym świecie. Był tłumaczony na wiele języków i wykorzystywany w uniwersytetach europejskich aż do XVIII wieku. Wpłynął na rozwój medycyny w Europie, a wiele jego poglądów było aktualnych jeszcze w czasach renesansu.

Dlaczego Kanon medycyny był tak ważny?
–KOMPENDIUM WIEDZY: Zebrał w jednym dziele całą ówczesną wiedzę medyczną.
– SYSTEMATYCZNY UKŁAD: Informacje były uporządkowane w logiczny sposób, co ułatwiało naukę.
–PRAKTYCZNE ZASTOSOWANIE: Zawierał szczegółowe opisy chorób i metod leczenia, które można było zastosować w praktyce.
–HOLISTYCZNE PODEJŚCIE: Awicenna podkreślał znaczenie zarówno czynników fizycznych, jak i psychicznych dla zdrowia.

Chociaż od napisania Kanonu medycyny minęło ponad tysiąc lat, jego wpływ na medycynę jest wciąż widoczny. Awicenna jest uważany za jednego z największych lekarzy w historii, a jego dzieła nadal inspirują badaczy.

„Al-Kanun fi at-tibb” (Kanon medycyny) Awicenny (Ibn Sina) jest jednym z najważniejszych dzieł w historii medycyny, zarówno w świecie islamskim, jak i w Europie. Powstałe w latach 1012–1024, stanowiło systematyczne podsumowanie ówczesnej wiedzy medycznej, czerpiąc z tradycji greckich (Hipokrates, Galen), rzymskich oraz islamskich (al-Razi). Jego pięć ksiąg obejmuje szeroki zakres tematów, organizując wiedzę w sposób, który umożliwił jej przekazywanie i rozwój przez wieki.

Struktura „Kanonu medycyny”:

1. Księga I – Zasady ogólne:

Podstawy anatomii, fizjologii i patologii.

Opis czterech humorów (krwi, żółci, czarnej żółci i flegmy) oraz ich wpływu na zdrowie i choroby.


2. Księga II – Materiały medyczne:

Opis leków naturalnych, ich właściwości oraz zastosowania.

Klasyfikacja substancji roślinnych, zwierzęcych i mineralnych.


3. Księga III – Choroby poszczególnych organów:

Szczegółowy opis chorób dotyczących każdego organu od głowy po stopy.


4. Księga IV – Choroby ogólne:

Omówienie chorób, które wpływają na cały organizm, takich jak gorączki, infekcje i zatrucia.

Sekcje poświęcone chirurgii i złamaniom kości.


5. Księga V – Formuły leków:

Przepisy na kompleksowe preparaty lecznicze, w tym maści, syropy i mikstury.


Znaczenie i wpływ:

W ŚWIECIE ISLAMSKIM: „Kanon medycyny” stał się podstawowym podręcznikiem medycyny, tłumaczonym i kopiowanym przez setki lat.

W EUROPIE: Przetłumaczony na łacinę w XII wieku przez Gerarda z Kremony, był standardowym tekstem medycznym na uniwersytetach (m.in. w Padwie i Montpellier) aż do XVII wieku.

Metodologia: Awicenna wprowadził systematyczne podejście do diagnozy i leczenia chorób, opierając je na obserwacji, logice i eksperymentach.

Dzieło Awicenny zainspirowało późniejszych medyków i uczonych, takich jak Paracelsus i Andreas Vesalius, wpływając na rozwój nowożytnej medycyny.

Dzięki swojemu wszechstronnemu charakterowi, „Kanon medycyny” nie tylko służył jako praktyczny podręcznik, ale także jako most łączący starożytne tradycje medyczne z późniejszymi osiągnięciami naukowymi.

✨

Kodeks Strażniczki
· 🔵 Niebieskie Echo: Autentyczna, zapomniana legenda, starannie odtworzona na podstawie historycznych źródeł.
· 🟣 Fioletowe Echo: Opowieść inspirowana historycznymi motywami, autorska interpretacja lub rekonstrukcja luk w źródłach.
· ⚪ Srebrne Echo: Całkowicie fikcyjna legenda w stylu antique, stworzona dla oddania klimatu i ukłon w stronę tradycji.
·⚫ Czarne Echo: Mroczne historie

📚 Przypisy i Bibliografia

1. Źródła Podstawowe (Tłumaczenia i Wydania Krytyczne):

· Ibn Sina (Avicenna). The Canon of Medicine (al-Qānūn fī’l-ṭibb). Tłumaczenie częściowe przez O.C. Grunera. Londyn: Luzac & Co., 1930. (Jest to starsze, ale wciąż często cytowane tłumaczenie części Kanonu).
· Ibn Sina (Avicenna). A Treatise on the Canon of Medicine of Avicenna, Incorporating a Translation of the First Book. Tłumaczenie przez O. Cameron Gruner. New York: Augustus M. Kelley, 1970.
· Shah, Mazhar H. The General Principles of Avicenna’s Canon of Medicine. Karachi: Naveed Clinic, 1966. (Dobre opracowanie i analiza kluczowych zasad).
· Awicenna. Kanon medycyny. Tłumaczenie fragmentów na język polski w: Włodzimierz Łapiński, Hanna Węgrzyńska (red.), Medycyna starożytna i średniowieczna. Teksty źródłowe do historii medycyny. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1980.

2. Źródła Drugorzędne (Opracowania Naukowe):

· Daghas, Nabil. Avicenna’s Medicine: A New Look at the Canon of Medicine. Vermont: Healing Arts Press, 2013.
  · To jedno z kluczowych, współczesnych opracowań, które szczególnie mocno podkreśla holistyczne i duchowe aspekty medycyny Avicenny, doskonale pasujące do tematu „medycyny jako sztuki”.
· Goodman, Lenn E. Avicenna. London: Routledge, 1992.
  · Fundamentalna biografia intelektualna autorstwa jednego z czołowych znawców filozofii islamskiej. Doskonale objaśnia zależności między systemem filozoficznym Ibn Siny a jego praktyką medyczną.
· Gutas, Dimitri. Avicenna and the Aristotelian Tradition: Introduction to Reading Avicenna’s Philosophical Works. Leiden: Brill, 2014.
  · Klasyczne już dzieło, które szczegółowo pokazuje, jak Awicenna czerpał z tradycji greckiej (Arystoteles, neoplatonizm) i ją twórczo przekształcał.
· Jacquart, Danielle & Micheau, Françoise. La médecine arabe et l’occident médiéval. Paris: Maisonneuve et Larose, 1990.
  · Znakomite opracowanie pokazujące transfer wiedzy medycznej ze świata islamskiego do średniowiecznej Europy i ogromny wpływ „Kanonu”.
· Nasr, Seyyed Hossein. An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines. Nowy Jork: SUNY Press, 1993.
  · Praca kluczowa dla zrozumienia mistycznych i kosmologicznych aspektów myśli Ibn Siny. Nasr wyraźnie łączy jego koncepcje medyczne z wizją wszechświata.
· Pormann, Peter E. & Savage-Smith, Emilie. Medieval Islamic Medicine. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007.
  · Nowoczesne i bardzo cenione akademickie wprowadzenie do medycyny islamskiej, z obszernymi rozdziałami poświęconymi Awicennie i jego „Kanonowi”.
· Ullmann, Manfred. Islamic Medicine. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1978.
  · Kolejna klasyczna, choć nieco starsza pozycja, która stanowi solidne opracowanie tematu, w tym farmakologii i teorii humoralnej.

3. Artykuły Naukowe (Do pogłębienia konkretnych wątków):

· Afsharpour, S., Ghandehari, A., & Hashempur, M. H. (2019). „Avicenna’s view on the prevention of thrombosis through the lens of modern medicine.” Iranian Red Crescent Medical Journal. (Przykład współczesnej analizy konkretnych aspektów Kanonu).
· Hashempur, M. H., Hashempour, M. M., Mosavat, S. H., & Heydari, M. (2017). „Avicenna’s concept of pain.” Journal of Integrative Medicine. (Pokazuje głębię awicenniańskiej diagnostyki i rozumienia pacjenta).
· Lari, S. M., & Hedayati, M. (2012). „Avicenna’s Canon of Medicine; a look at health, public health, and environmental sanitation.” Archives of Iranian Medicine. (Analizuje holistyczne podejście Ibn Siny, uwzględniające czynniki środowiskowe).
· Zargaran, A., Mehdizadeh, A., Zarshenas, M. M., & Mohagheghzadeh, A. (2012). „Avicenna (980–1037 AD).” Journal of Neurology. (Krótkie biogram naukowy skupiony na wkładzie do neurologii).

Uwaga metodologiczna:
Powyższa analiza opiera się na syntezie wiedzy z tych źródeł,ze szczególnym naciskiem na prace D. Nasra (perspektywa mistyczno-kosmologiczna) oraz N. Daghasa (perspektywa holistyczno-terapeutyczna), które najpełniej oddają ideę „medycyny jako sztuki”.