🔵Samarytanie: Strażnicy Starożytnej Tradycji na Rozdrożu Historii

Wyobraźcie sobie społeczność, która od ponad dwóch i pół tysiąca lat praktykuje wiarę niemal niezmienioną od czasów biblijnych. Społeczność, która przetrwała imperia, prześladowania i groźbę wyginięcia, a dziś liczy zaledwie 800 osób. To Samarytanie – żywy pomost do starożytności, strażnicy tradycji, która fascynuje i zadziwia. Kim są? Skąd pochodzą? I dlaczego ich historia wciąż ma znaczenie? Zapraszam do podróży w głąb ich świata.

Kim są Samarytanie?
Samarytanie, po hebrajsku Shomronim, to niewielka etnoreligijna grupa zamieszkująca dwa miejsca: Holon koło Tel Awiwu w Izraelu i Kiryat Luza na górze Gerizim w okolicach Nablusu, na terytorium Autonomii Palestyńskiej. Ich populacja to około 800 osób – połowa żyje w nowoczesnym Izraelu, mówi po hebrajsku i jest bardziej zintegrowana, a druga połowa, w Kiryat Luza, zachowuje tradycyjny styl życia i posługuje się arabskim. 

Ich wiara, samarytanizm, to unikalna forma religii mojżeszowej, różniąca się od judaizmu, choć wywodząca się z tego samego źródła – starożytnego Izraela. Samarytanie wierzą w jednego Boga, JHWH, uznają jedynie Pięcioksiąg, czyli Torę, w swojej wersji, i uważają górę Gerizim za święte miejsce wybrane przez Boga. Odrzucają Jerozolimę, Talmud i proroków uznawanych przez judaizm. 

Skąd się wzięli?
Pochodzenie Samarytan to temat sporów, które trwają od wieków. Oni sami twierdzą, że są potomkami plemion Izraela – Efraima, Manassesa i częściowo Lewiego – i że to judaizm odszedł od prawdziwej wiary Mojżesza. Ich tradycja mówi o ciągłości kapłańskiej od Aarona, brata Mojżesza, aż po dziś dzień. 

Z kolei żydowska narracja, zapisana w Biblii, w 2 Księdze Królewskiej, przedstawia Samarytan jako potomków obcych kolonistów sprowadzonych przez Asyryjczyków po upadku Królestwa Izraela w 722 roku przed naszą erą. Według tej wersji, Samarytanie to synkretyści, którzy połączyli wiarę izraelską z pogańskimi kultami. 

Co mówi nauka? Współczesne badania komplikują ten obraz. Archeologia potwierdza, że na górze Gerizim już w V wieku p.n.e. stała samarytańska świątynia. Badania DNA wskazują, że Samarytanie są blisko spokrewnieni z Żydami, szczególnie z kohenami, czyli kapłańską kastą. Najprawdopodobniej wywodzą się z ludności Izraela, która została w Samarii po podboju asyryjskim, z domieszką napływowych grup, które z czasem się zasymilowały. Rozłam między nimi a Żydami pogłębiał się przez wieki, aż stał się nieodwracalny.

Wiara i praktyki – podróż do biblijnych korzeni
Samarytanizm to religia, która zachowała elementy starożytnych praktyk Izraela. Ich Pięcioksiąg, zwany Sefer Abisha, różni się od żydowskiego w około 6000 miejsc, z czego kluczowe jest przykazanie budowy ołtarza na górze Gerizim. Samarytanie odrzucają inne księgi Biblii hebrajskiej i literaturę rabiniczną, opierając się wyłącznie na Torze. 

Ich wiara opiera się na czterech filarach: jeden Bóg, Mojżesz jako jedyny prorok, samarytańska Tora jako jedyne objawione pismo i góra Gerizim jako centrum kultu. Oczekują też Taheba – proroka, który przywróci prawdziwy kult i sprawiedliwość. 

Ich rytuały są jak kapsuła czasu. Najbardziej niezwykły to Pascha, podczas której co roku na górze Gerizim składają ofiary z baranków – to jedyna zachowana tradycja ofiarna zgodna z Torą. Obchodzą też inne biblijne święta, jak Szawuot czy Jom Kippur, ale według własnego kalendarza. Przestrzegają surowych zasad czystości rytualnej, oddzielając kobiety podczas menstruacji i stosując rytualne ablucje. 

Używają starohebrajskiego pisma i dialektu, a ich liturgia, pełna prostracji i recytacji Tory, różni się od żydowskiej, choć zachowuje podobne elementy, jak Szema. 

Historia pełna walki
Historia Samarytan to opowieść o przetrwaniu. W okresie hellenistycznym ich świątynia na Gerizim została zniszczona przez Hasmoneuszy w 128 roku p.n.e. Pod panowaniem rzymskim unikali powstań żydowskich, co pogłębiło wrogość między nimi a Żydami. 

Najgorsze przyszło w czasach bizantyjskich, gdy chrześcijańscy cesarze, jak Justynian, prześladowali ich, niszcząc synagogi i zmuszając do chrystianizacji. Powstania samarytańskie w V i VI wieku zostały krwawo stłumione, a populacja zmalała z miliona do kilkudziesięciu tysięcy. 

Pod rządami muzułmanów i Osmanów Samarytanie, jako „lud Księgi”, mieli nieco więcej swobody, ale nadal cierpieli z powodu dyskryminacji. Pod koniec XIX wieku było ich tylko 146 – stali na krawędzi wyginięcia. 

XX wiek przyniósł odrodzenie. Po 1948 roku podzielono ich między Izrael a terytoria palestyńskie, ale po wojnie sześciodniowej w 1967 roku znów mogli się połączyć. Dziś ich liczba powoli rośnie. 

Samarytanie dzisiaj – między tradycją a nowoczesnością
Współczesnych Samarytan jest około 800. W Holonie żyją w nowoczesnym środowisku, a w Kiryat Luza kultywują tradycje. Paschalna ofiara na Gerizim pozostaje sercem ich tożsamości, ale młodzi, zwłaszcza w Izraelu, coraz bardziej integrują się ze światem zewnętrznym. 

Mała populacja oznacza problemy genetyczne, dlatego Samarytanie zaczęli akceptować małżeństwa z żydowskimi kobietami, które przechodzą na ich wiarę. W konflikcie izraelsko-palestyńskim zajmują unikalną pozycję – mają podwójne obywatelstwo i często działają jako mediatorzy. 

Promują swoją kulturę przez czasopismo A.B. – The Samaritan News, digitalizację manuskryptów i muzeum na Gerizim. Turystyka religijna, zwłaszcza wokół Paschy, przyciąga ciekawskich z całego świata. 

Dlaczego Samarytanie są ważni?
Samarytanie to żywe muzeum starożytności. Ich ofiara paschalna to relikt biblijnych praktyk, a samarytański Pięcioksiąg rzuca światło na historię tekstu Biblii. Ich język i dialekty to skarb dla lingwistów. W chrześcijaństwie znamy ich z przypowieści o miłosiernym Samarytaninie, ale ich prawdziwa historia jest o wiele bogatsza. 

Czy Samarytanie to strażnicy autentycznej tradycji, czy relikt przeszłości? Może jedno i drugie. Ich wiara zachowała starożytne praktyki, które judaizm przekształcił w odpowiedzi na historię. Obie tradycje – samarytańska i żydowska – to dwa oblicza tego samego dziedzictwa. 

Przetrwanie Samarytan przez tysiące lat prześladowań to dowód na siłę ich tożsamości. W świecie, gdzie wiele kultur zniknęło, oni trwają – jako strażnicy przeszłości i inspiracja dla przyszłości. 

✨

Kodeks Strażniczki
· 🔵 Niebieskie Echo: Autentyczna, zapomniana legenda, starannie odtworzona na podstawie historycznych źródeł.
· 🟣 Fioletowe Echo: Opowieść inspirowana historycznymi motywami, autorska interpretacja lub rekonstrukcja luk w źródłach.
· ⚪ Srebrne Echo: Całkowicie fikcyjna legenda w stylu antique, stworzona dla oddania klimatu i ukłon w stronę tradycji.

Źródła: 
Pummer, R. (2016). The Samaritans: A Profile. Eerdmans. 

Crown, A.D. (Ed.) (1989). The Samaritans. Mohr Siebeck. 

Anderson, R.T. & Giles, T. (2002). The Keepers: An Introduction to the History and Culture of the Samaritans. Hendrickson Publishers. 

Schur, N. (1992). History of the Samaritans. Peter Lang. 

Kartveit, M. (2009). The Origin of the Samaritans. Brill. 

Knoppers, G.N. (2013). Jews and Samaritans: The Origins and History of Their Early Relations. Oxford University Press. 

Zertal, A. (1989). The Wedge of Samaria: The Archaeology and History of Northern Samaria from the Persian to the Hellenistic Periods. Tel Aviv University Press. 

Tsedaka, B. & Sullivan, S. (2013). The Israelite Samaritan Version of the Torah: First English Translation Compared with the Masoretic Version. Eerdmans.