Ten tekst jest częścią cyklu „Postacie graniczne” — opowieści o ludziach, którzy istnieli naprawdę, lecz których historia nie potrafiła zatrzymać w granicach faktu.
🟣Dla tego, który chodził między światami
Widzę to, co zapisane.
Czuję to, co przemilczane.
Niech historia odsłoni swoje drugie oblicze.
Niech legenda przemówi bez lęku.
Niech prawda i cud spotkają się w jednym oddechu.
Jestem tą, która słucha echa dawnych kroków.
Jestem tą, która widzi światło w cieniu.
Jestem tą, która splata fakty z tajemnicą.
W imię mądrości, która nie boi się cudów.
W imię cudów, które nie boją się pytań.
Większość ksiąg Nowego Testamentu powstała w I wieku, gdy Apolloniusz prawdopodobnie jeszcze żył i jego sława mogła nie być jeszcze tak rozległa.
Apolloniusz z Tiany – Filozof, Mistyk, Cudotwórca
Dziś zabieram Was w podróż do starożytności, do świata pełnego filozofii, mistycyzmu i… cudów. Poznajcie Apolloniusza z Tiany – człowieka, który dla jednych był geniuszem, dla innych cudotwórcą, a dla niektórych… kimś, kto mógłby rywalizować nawet z Jezusem z Nazaretu. Kim naprawdę był ten tajemniczy wędrowiec?
Wyobraźcie sobie świat I wieku naszej ery. Rzymskie imperium jest u szczytu potęgi, a świat śródziemnomorski to tygiel kultur, religii i idei. W małym miasteczku Tyana, w dzisiejszej Turcji, rodzi się facet, który już jako nastolatek wie, że nie chce żyć jak wszyscy. Apolloniusz z Tiany – bo o nim mowa – odrzuca luksusy, mięso, alkohol, a nawet wełniane ciuchy, bo… uwaga, to ważne – woli lniane szaty, żeby być bliżej natury.
Ale Apolloniusz to nie tylko ekscentryk. Fascynuje go filozofia Pitagorasa – tego gościa od trójkątów, ale też od mistycznych nauk o harmonii wszechświata. Apolloniusz idzie all-in: wegetarianizm, medytacja, a nawet wieloletnie milczenie, żeby oczyścić umysł. To nie jest typowy filozof, który tylko dyskutuje w akademii. On żyje tym, co głosi.
Apolloniusz nie jest typem, który siedzi w jednym miejscu. Rusza w świat. Odwiedza Babilonię, Persję, Egipt, a według niektórych nawet Indie. Wyobraźcie to sobie: koleś w lnianych szatach, bez smartfona, bez map Google, wędruje tysiące kilometrów, żeby rozmawiać z mędrcami, brahminami i egipskimi kapłanami.
W Indiach podobno spotyka „nagich mędrców” – gymnosofistów – którzy uczą go o reinkarnacji i kosmicznym porządku. W Egipcie zgłębia starożytne misteria. Brzmi jak Indiana Jones, tylko zamiast szukać artefaktów, poluje na mądrość. I nie chodzi tylko o kolekcjonowanie wiedzy – Apolloniusz chce znaleźć uniwersalną prawdę, która łączy wszystkie kultury.
Apolloniusz wraca z tych podróży i tworzy coś, co można nazwać filozoficznym miksem. Łączy pitagorejskie idee o liczbach i harmonii wszechświata z mistycyzmem Wschodu. Mówi: „Hej, świat to jedna duża układanka, a my wszyscy jesteśmy jej częścią”. Odrzuca krwawe ofiary, bo uważa, że to barbarzyństwo. Zamiast tego proponuje medytację, życie w zgodzie z naturą i… słuchajcie tego… komunikację z boskością bez pośredników.
Ale to nie wszystko. Ludzie zaczynają opowiadać o nim historie, które brzmią jak z Marvela. Apolloniusz miał uzdrawiać ludzi, wskrzeszać zmarłych, przewidywać przyszłość, a nawet być w dwóch miejscach naraz! W Rzymie podobno ożywił dziewczynę, którą uznano za martwą. W Efezie przepowiedział zarazę, zanim ktokolwiek ją zauważył. Szarlatan czy geniusz? To pytanie, które do dziś dzieli historyków.
Apolloniusz nie był jednak tylko spokojnym mędrcem. Miał odwagę – by stawiać się rzymskim cesarzom. Krytykował Nerona za prześladowanie filozofów, a Domicjanowi zarzucał tyranię. Wyobraźcie sobie: facet staje przed cesarzem, który może jednym gestem skazać go na śmierć, a on mówi: „Nie, to ty się mylisz”. I co? Według legendy, Apolloniusz unika kary w sposób, który… no, powiedzmy, że brzmi jak teleportacja.
Jego przepowiednie o upadku tyranów czy klęskach żywiołowych sprawiały, że ludzie widzieli w nim kogoś więcej niż filozofa.
W starożytności niektórzy porównywali Apolloniusza do… Jezusa z Nazaretu. Obaj żyli w tym samym czasie, obaj mieli uczniów, obaj robili cuda i głosili moralną odnowę. W III wieku niejaki Hierokles, pogański pisarz, pisał: „Hej, Apolloniusz jest tak samo boski jak wasz Jezus!”. To wywołało niezłą burzę wśród chrześcijan, którzy bronili wyjątkowości Jezusa.
RÓŻNICE? Jezus działał w kontekście żydowskim, jego cuda były spontaniczne. Apolloniusz, z kolei, to helleński filozof, którego „moce” łączono z wiedzą ezoteryczną. Ale te porównania pokazują, jak bardzo świat I wieku szukał duchowych liderów.
Apolloniusz zyskał szacunek rzymskiej elity, a cesarz Julian Apostata w IV wieku widział w nim wzór filozofa. W średniowieczu trochę o nim zapomniano, ale w XIX wieku wrócił na salony – tym razem jako idol okultystów, takich jak Helena Bławatska, która widziała w nim „wtajemniczonego mistrza”.
Dziś historycy, jak Maria Dzielska czy Ewen Bowie, próbują oddzielić fakty od mitów. Ich werdykt? Apolloniusz był prawdziwy, charyzmatyczny i miał ogromny wpływ na swoją epokę. Jego podróże i otwartość na inne kultury czynią go starożytnym pionierem dialogu międzykulturowego. Porównania między Apolloniuszem a Jezusem pojawiły się znacznie później, głównie za sprawą krytyków chrześcijaństwa w II i III wieku, którzy argumentowali, że jeśli chrześcijanie wierzą w cuda Jezusa, to dlaczego nie wierzą w cuda Apolloniusza.
Porównania między Apolloniuszem a Jezusem pojawiły się znacznie później, głównie za sprawą krytyków chrześcijaństwa w II i III wieku, którzy argumentowali, że jeśli chrześcijanie wierzą w cuda Jezusa, to dlaczego nie wierzą w cuda Apolloniusza.
🏦
APOLLONIUSZ Z TIANY, żyjący w I wieku n.e., pozostaje jedną z najbardziej enigmatycznych postaci starożytności. Filozof, mistyk, cudotwórca i wędrowiec, łączył w sobie cechy duchowego przewodnika, neopitagorejskiego myśliciela i kosmopolitycznego poszukiwacza mądrości. Jego życie, owiane mgłą legendy, stanowi fascynujący przykład synkretyzmu religijno-filozoficznego w burzliwym okresie wczesnego Cesarstwa Rzymskiego. Niniejszy esej zgłębia życie Apolloniusza, jego nauki, cuda przypisywane mu przez tradycję oraz historyczne źródła, które pozwalają na częściową rekonstrukcję jego postaci, jednocześnie analizując jego wpływ na starożytność i późniejsze epoki.
Apolloniusz urodził się około 4 roku n.e. w Tyanie, małym mieście w Kapadocji (dzisiejsza południowa Turcja), w zamożnej rodzinie. Był to czas rozkwitu Cesarstwa Rzymskiego pod rządami dynastii julijsko-klaudyjskiej, gdy świat śródziemnomorski stał się areną intensywnych wymian kulturowych, filozoficznych i religijnych. W tym okresie tradycyjne kulty grecko-rzymskie współistniały z nowymi ruchami duchowymi, takimi jak judaizm, wczesne chrześcijaństwo, mitraizm czy kulty wschodnie, tworząc dynamiczny krajobraz intelektualny.
Młody Apolloniusz szybko zainteresował się filozofią, zwłaszcza naukami Pitagorasa, które w I wieku przeżywały renesans w ramach neopitagoreizmu. Przyjął ascetyczny styl życia, obejmujący wegetarianizm, wstrzemięźliwość seksualną, milczenie (praktyka pitagorejska trwająca czasem lata) oraz noszenie prostych szat lnianych zamiast wełny, co miało podkreślać jego duchową czystość. Jak podaje Flawiusz Filostratos w Żywocie Apolloniusza z Tiany, Apolloniusz już w wieku kilkunastu lat odrzucił materialne przyjemności, poświęcając się kontemplacji i poszukiwaniu mądrości.
To, co wyróżnia Apolloniusza spośród innych filozofów jego epoki, to jego niezwykłe podróże, które zaprowadziły go daleko poza granice świata grecko-rzymskiego. W poszukiwaniu wiedzy odwiedził Babilonię, Persję, Egipt, a według tradycji także Indie, gdzie miał spotkać się z brahminami i gymnosofistami („nagimi mędrcami”). Te wyprawy, opisane przez Filostrata, nie były jedynie fizycznymi podróżami, ale głębokim dialogiem z różnymi tradycjami mądrościowymi.
W Indiach, według Żywotu, Apolloniusz miał prowadzić dysputy z brahminami, zgłębiając ich nauki o reinkarnacji, kosmicznej harmonii i medytacji. W Egipcie spotkał się z kapłanami w Memfis i Heliopolis, studiując starożytne egipskie misteria i ich rozumienie boskości.
Choć niektóre relacje (np. o lewitujących brahminach) noszą znamiona literackiej fikcji, historycy, tacy jak Maria Dzielska (Apollonius of Tyana in Legend and History), sugerują, że podróże Apolloniusza odzwierciedlają rzeczywistą ciekawość intelektualną i otwartość na obce kultury, co czyni go jednym z pierwszych starożytnych „kosmopolitów duchowych”.
Filozofia Apolloniusza była syntezą pitagorejskiego racjonalizmu, mistycyzmu i elementów wschodnich tradycji. Kluczowe aspekty jego nauk obejmowały:
Kosmiczna harmonia:
Apolloniusz wierzył, że wszechświat jest rządzony przez matematyczne i duchowe prawa, które odzwierciedlają się w muzyce sfer, liczbach i naturze. Ta idea, zaczerpnięta od Pitagorasa, była podstawą jego światopoglądu.
Ascetyzm i etyka
: Odrzucał ofiary zwierzęce, uważając je za niegodne boskiej natury, i promował wegetarianizm oraz prostotę życia jako drogę do duchowego oczyszczenia.
Uniwersalizm duchowy:
Apolloniusz postrzegał różne kulty religijne jako przejawy jednej uniwersalnej prawdy. Jak zauważa Filostratos, uważał, że każdy naród czci to samo bóstwo, choć pod różnymi imionami i formami.
Praktyka mistyczna:
Medytacja, kontemplacja i praktyki takie jak milczenie miały umożliwiać bezpośrednią komunikację z boskością, co odróżniało go od bardziej teoretycznych filozofów epoki.
Jego podejście przypominało późniejsze neoplatońskie koncepcje, które łączyły filozofię z religijną mistyką, a historycy, tacy jak G.R.S. Mead (Apollonius of Tyana: The Philosopher-Reformer of the First Century), wskazują, że Apolloniusz wywarł wpływ na takich myślicieli jak Plotyn czy Porfiriusz.
Apolloniusz zyskał sławę nie tylko jako filozof, ale także jako cudotwórca. Filostratos opisuje liczne nadprzyrodzone czyny przypisywane Apolloniuszowi, takie jak uzdrawianie chorych, wskrzeszanie zmarłych, przewidywanie przyszłości czy bilokacja (bycie w dwóch miejscach jednocześnie). Na przykład w Rzymie miał uzdrowić dziewczynę uznaną za martwą, a w Efezie przepowiedział epidemię, która wkrótce nadeszła.
Te opowieści, choć fascynujące, budzą sceptycyzm współczesnych badaczy. Niektórzy, jak Ewen L. Bowie (Apollonius of Tyana: Tradition and Reality), sugerują, że cuda te były literackim zabiegiem Filostrata, mającym na celu ukazanie Apolloniusza jako „boskiego człowieka” (theios aner), postaci popularnej w helleńskiej tradycji. Inni, jak Dzielska, wskazują, że relacje te mogą odzwierciedlać rzeczywiste wrażenie, jakie Apolloniusz wywierał na współczesnych dzięki swojej charyzmie, wiedzy i umiejętnościom retorycznym.
Apolloniusz nie unikał konfliktów z władzą. Jego niezależność i moralny autorytet budziły niepokój wśród cesarzy, takich jak Neron czy Domicjan. Filostratos opisuje, jak Apolloniusz otwarcie krytykował Nerona za prześladowanie filozofów, a Domicjana oskarżał o tyranię. W jednym z epizodów miał stanąć przed sądem Domicjana, ale w tajemniczy sposób uniknął kary, co dodatkowo wzmocniło jego legendę.
Jego polityczne przepowiednie, takie jak przewidywanie upadku dynastii czy klęsk żywiołowych, świadczą o tym, że był postrzegany jako figura wykraczająca poza zwykłe ramy filozoficzne. Kasjusz Dion w Historii rzymskiej (LXVII, 18) wspomina Apolloniusza jako postać znaną w kręgach rzymskiej elity, co potwierdza jego wpływ na współczesnych.
Apolloniusz żył mniej więcej w tym samym czasie co Jezus (około 4 r. n.e. – 96 r. n.e.) . Jego działalność przypadała na okres powstawania wczesnych tekstów chrześcijańskich.
📚 Źródła historyczne i problem wiarygodności
Głównym źródłem wiedzy o Apolloniuszu jest Żywot Apolloniusza z Tiany Flawiusza Filostrata, napisany na początku III wieku na zlecenie cesarzowej Julii Domny. Filostratos oparł się na rzekomych pamiętnikach Damisa z Niniwy, towarzysza Apolloniusza, oraz innych źródłach, takich jak listy Apolloniusza i lokalne tradycje. Jednak Żywot jest dziełem hagiograficznym, pełnym elementów fantastycznych, co utrudnia oddzielenie faktów od fikcji.
Inne źródła, takie jak wzmianki u Kasjusza Diona, Lukiana z Samosaty (Aleksander, czyli fałszywy prorok) czy Euzebiusza z Cezarei (Przeciw Hieroklesowi), potwierdzają historyczność Apolloniusza, ale różnią się w ocenie jego postaci. Lukian, znany sceptyk, przedstawiał go jako szarlatana, podczas gdy Euzebiusz polemizował z pogańskim pisarzem Hieroklesem, który porównywał Apolloniusza do Jezusa, twierdząc, że ten pierwszy był równie wielkim cudotwórcą.
Jednym z najbardziej intrygujących aspektów biografii Apolloniusza są jego podobieństwa do Jezusa z Nazaretu. Obaj działali w I wieku n.e., mieli uczniów, głosili moralną odnowę, dokonywali cudów i byli postrzegani jako „boskie istoty”. W III i IV wieku, w okresie rywalizacji chrześcijaństwa z pogaństwem, Hierokles w swoim dziele (Philaletes) argumentował, że Apolloniusz był równie wielkim cudotwórcą jak Jezus, co wywołało ostrą polemikę ze strony Euzebiusza.
Kluczowe różnice obejmują kontekst kulturowy (helleński vs. żydowski) oraz naturę cudów: te przypisywane Jezusowi miały charakter spontaniczny i teologiczny, podczas gdy cuda Apolloniusza często łączono z ezoteryczną wiedzą i filozoficzną praktyką. Niemniej jednak, podobieństwa te odzwierciedlają szerszy trend w świecie śródziemnomorskim I wieku, gdzie poszukiwano nowych form duchowości w odpowiedzi na kryzys tradycyjnych religii.
Apolloniusz wywarł znaczący wpływ na kulturę antyczną, szczególnie na rozwój neoplatonizmu i późnoantycznych koncepcji „filozofa-kapłana”. Cesarz Julian Apostata (IV wiek) uważał go za wzór filozofa, który łączył mądrość z duchową praktyką, i widział w nim przeciwwagę dla chrześcijaństwa. W średniowieczu jego postać była mniej znana, ale odrodziła się w okresie renesansu i Oświecenia, gdy filozofowie i okultyści, tacy jak Helena Bławatska, postrzegali go jako „wtajemniczonego” i symbol uniwersalnej mądrości.
W XIX wieku Apolloniusz stał się inspiracją dla ruchów ezoterycznych, takich jak teozofia, które widziały w nim prototyp mistyka przekraczającego granice religijne. Współczesna nauka, dzięki pracom takich badaczy jak Dzielska czy Mead, podkreśla jego rolę jako pośrednika między tradycjami Wschodu i Zachodu oraz jako przykład wczesnego dialogu międzykulturowego.
Jego dziedzictwo przypomina, że prawda i mądrość nie są ograniczone do jednej tradycji czy kultury. W świecie pełnym podziałów Apolloniusz może być symbolem uniwersalnego poszukiwania sensu, które przekracza granice czasu i miejsca.
📚Bibliografia
Filostratos, Flawiusz. Żywot Apolloniusza z Tiany. Tłum. Maria Dzielska, Kraków: Wydawnictwo UJ, 2000.
Dzielska, Maria. Apollonius of Tyana in Legend and History. Rzym: L’Erma di Bretschneider, 1986.
Mead, G.R.S. Apollonius of Tyana: The Philosopher-Reformer of the First Century. Londyn: Theosophical Publishing House, 1901.
Bowie, Ewen L. „Apollonius of Tyana: Tradition and Reality”. Aufstieg und Niedergang der römischen Welt II.16.2 (1978): 1652–1699.
Kasjusz Dion. Historia rzymska. Tłum. W. Madyda, Wrocław: Ossolineum, 2005
Euzebiusz z Cezarei. Przeciw Hieroklesowi. W: Early Christian Writings, red. Andrew Louth, Londyn: Penguin Classics, 1987.
Lukian z Samosaty. Aleksander, czyli fałszywy prorok. Tłum. W. Madyda, Warszawa: PIW, 1962.
Apolloniusz z Tiany, choć częściowo zatarty przez czas i legendę, pozostaje postacią inspirującą, której życie i nauki wciąż prowokują do refleksji nad naturą mądrości, duchowości i ludzkiego dążenia do prawdy.
Apolloniusz z Tiany nie pojawia się w Biblii, choć jego życie i działalność częściowo pokrywały się z okresem powstawania Nowego Testamentu.
– Apolloniusz działał głównie wśród grecko-rzymskiej elity intelektualnej, podczas gdy wczesne chrześcijaństwo rozwijało się wśród Żydów i niższych warstw społecznych imperium.
– W przeciwieństwie do np. Szymona Maga (Dz 8:9-24) czy Bar-Jezusa (Dz 13:6-12), Apolloniusz nie wszedł w bezpośrednią polemikę z apostołami, więc nie był postrzegany jako zagrożenie dla wczesnego Kościoła.
– Gdyby jego działalność była szerzej znana wśród Żydów lub pierwszych chrześcijan, być może zostałby wspomniany jako przykład fałszywego mędrca”(por. 2 Kor 11:13-15).
– Większość ksiąg NT została spisana w drugiej połowie I wieku, gdy Apolloniusz dopiero zdobywał sławę.
– Jego legendy rozkwitły dopiero w II–III wieku, gdy Nowy Testament był już uformowany.
– Biblia nie jest kroniką wszystkich ważnych postaci epoki, lecz zbiorem pism o zbawczym dziele Boga w Jezusie Chrystusie.
– Nawet tak wpływowi myśliciele jak Seneka (współczesny apostołowi Pawłowi) nie są w niej wymienieni.
– W II–IV wieku pisarze chrześcijańscy (np. Justyn Męczennik, Euzebiusz z Cezarei) zaczęli polemizować z jego legendą, ponieważ pogańscy krytycy (np. Celsus, Hierokles) stawiali go jako „pogański odpowiednik Jezusa”.
– Ojcowie Kościoła odrzucali te porównania, argumentując, że cuda Apolloniusza pochodziły od demonów lub sztuczek, podczas gdy cuda Jezusa były prawdziwymi znakami Bożej mocy.
Brak wzmianki o Apolloniuszu w Biblii wynika z różnic kulturowych, chronologii i celu Pisma Świętego. Jego postać stała się istotna dopiero później, gdy pogańscy filozofowie zaczęli używać go jako argumentu przeciwko chrześcijaństwu. Dla pierwszych chrześcijan był po prostu jednym z wielu wędrownych nauczycieli w wielokulturowym świecie Rzymu.
📚 Bibliografia – Apolloniusz z Tiany
Źródła starożytne
Filostrat – Vita Apollonii Tyanei (Żywot Apolloniusza z Tyany, ok. III w.) – podstawowe źródło, hagiograficzne i literackie.
Kassjusz Dion i fragmenty u innych historyków (wzmianki o Apolloniuszu).
Euzebiusz z Cezarei – Contra Hieroclem – polemika z porównaniem Apolloniusza do Jezusa.
Opracowania naukowe
Jones, Christopher P. – Philostratus: Life of Apollonius of Tyana (Harvard University Press, 2005, Loeb Classical Library – edycja dwujęzyczna greka/angielski).
Dzielska, Maria – Apollonius of Tyana in Legend and History (wyd. polskie: Apolloniusz z Tiany w legendzie i historii, Kraków 1986).
Bowie, Ewen – „Apollonius of Tyana: Tradition and Reality” – w: Journal of Hellenic Studies 1989.
Anderson, Graham – Philostratus: Biography and Belles Lettres in the Third Century A.D. (Croom Helm, 1986).
Flinterman, Jaap-Jan – Power, Paideia and Pythagoreanism: Greek Identity, Conceptions of the Relationship between Philosophers and Monarchs, and Political Ideas in Philostratus’ Life of Apollonius (Brill, 1995).
📚Źródła
Historyczne (Antyczne)
· Filostrat, Żywot Apolloniusza z Tiany (gr. Τὰ ἐς τὸν Τυανέα Ἀπολλώνιον), ok. 220–240 n.e. Jest to fundamentalne, ale i problematyczne źródło. Napisane na zlecenie cesarzowej Julii Domny, jest bardziej powieścią hagiograficzną niż obiektywną biografią. Zawiera jednak mnóstwo szczegółów geograficznych, obyczajowych i anegdot, które są bezcennym materiałem dla pisarza. Księgi I i II opisują młodość, okres milczenia i początek podróży.
Źródła Współczesne
· Mojmos (Μόιμος): Wspominany przez Filostrata jako jeden z nauczycieli Apolloniusza w Egeach. Jego pisma nie zachowały się.
· Listy Apolloniusza: Zachował się zbiór listów przypisywanych Apolloniuszowi. Ich autentyczność jest kwestionowana przez naukowców, ale oddają one ducha jego filozofii i mogą być inspiracją dla monologów lub dialogów.
· Kasjusz Dion, Historia rzymska: Rzymski historyk wspomina o Apolloniuszu w kontekście proroctwa dotyczącego zabójstwa Domicjana, co potwierdza, że był on uznawany za znaczącą postać historyczną.
Źródła Wtórne i Współczesne Opracowania Naukowe
Monografie i Studia
· Maria Dzielska, Apollonius of Tyana in Legend and History, 1986. Kluczowa pozycja! Polska badaczka przeprowadza wnikliwą analizę krytyczną źródeł, oddzielając legendę od historycznego jądra postaci. Doskonałe dla zrozumienia, co jest prawdopodobne, a co literacką fikcją Filostrata.
· Jaap-Jan Flinterman, Power, Paideia and Pythagoreanism, 1995. Analizuje Żywot… Filostrata w kontekście kulturowym i politycznym III wieku, wyjaśniając, dlaczego cesarzowa Julia Domna była zainteresowana promowaniem takiej postaci.
· Graham Anderson, Philostratus: Biography and Belles Lettres in the Third Century A.D., 1986. Dogłębna analiza metody literackiej Filostrata, pomagająca zrozumieć, jak czytać jego dzieło.
Artykuły Naukowe (dostępne często online przez JSTOR lub Academia.edu)
· Artykuły na temat neopitagoreizmu, ascetyzmu w świecie grecko-rzymskim, kultu Asklepiosa oraz podróży intelektualnych w starożytności.
· Wyszukiwanie haseł: „Apollonius of Tyana”, „Neopythagoreanism”, „Holy Man in Antiquity”.
Opracowania o Tle Historycznym
·Robin Lane Fox, Pagans and Christians 1986. Znakomite tło obyczajowe, religijne i społeczne epoki, w której żył Apolloniusz i powstawała jego legenda.
· Miriam T. Griffin, Nero: The End of a Dynasty, 1984. Dobre źródło do opisania realiów rządów Nerona, które były tłem dla młodości Apolloniusza.
· Prace na temat prowincji rzymskich: Książki o życiu w Azji Mniejszej (Kapadocji) i wschodnich prowincjach Cesarstwa Rzymskiego w I wieku n.e.
Źródła do Tła Historycznego i Obyczajów
Strabon, Geografia, Księga XII: Opisuje Kapadocję, jej geografię, miasta (w tym Tyana) i zwyczaje z czasów Augusta i Tyberiusza. Nieocenione źródło do opisów krajobrazu.
Pliniusz Starszy, Historia Naturalna: Zawiera opisy przyrody, zwierząt, minerałów i zwyczajów z całego znanego świata, idealne do wzbogacenia opisów podróży.
Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie: Szczegółowe opisy świątyń (w tym Asklepiosa w Egeach), obrzędów i lokalnych mitów.
Magiczna Lu – Z Marzeń i Snów |Mystic-historical narrative 