Ten tekst jest częścią cyklu „Postacie graniczne” — opowieści o ludziach, którzy istnieli naprawdę, lecz których historia nie potrafiła zatrzymać w granicach faktu.

Epoka przemian: od panowania Augusta do Domicjana 

Anno Domini I saeculum 

W imię wieczności i pamięci, spisuję kronikę wielkich person, które w pierwszym wieku po narodzeniu Chrystusa kształtowały losy świata, od marmurowych sal Rzymu po piaszczyste pustynie Judei. Ów czas, naznaczony Pax Romana, był wiekiem cesarzy, apostołów, filozofów i buntowników, których czyny odbiły się echem w wiekach późniejszych. Niech ta kronika, pisana w duchu starożytnych annałów, opowie o ich dziełach, triumfach i upadkach.

Cesarze Imperium Rzymskiego

Gajusz Oktawiusz, zwany Augustem (63 r. ante Christum – 14 r. post Christum)
Panowanie: 27 r. ante Christum – 14 r. post Christum
Pierwszy princeps Rzymu, Oktawiusz, zwany Augustem, wzniósł imperium z chaosu wojen domowych. Po zwycięstwie pod Akcjum nad Antoniuszem i Kleopatrą (31 r. ante Christum) ustanowił pryncypat, łącząc władzę absolutną z pozorami republiki. Pax Romana, jego dzieło, zapewniła pokój i rozkwit. Reformował armię, tworząc legiony stałe, i odbudował Rzym, chwaląc się, iż „zastał miasto z cegły, a zostawił z marmuru” (Swetoniusz, Żywoty, August 28). Za jego dni, jak zapisano w Ewangelii Łukasza (2,1), spis ludności zwiastował narodziny Jezusa z Nazaretu. Umarł w Noli, a jego imię stało się synonimem wielkości.

Tyberiusz Klaudiusz Neron (42 r. ante Christum – 37 r. post Christum)
Panowanie: 14–37 r. post Christum
Pasierb Augusta, Tyberiusz, rządził z rozwagą, lecz sercem pełnym nieufności. Wzmocnił granice, szczególnie w Germanii, lecz w 26 roku opuścił Rzym dla Capri, oddając ster Sejanusowi, prefektowi pretorium. Tacyt w Rocznikach (IV) maluje go jako władcę mrocznego, podejrzliwego wobec senatu. Za jego panowania Poncjusz Piłat skazał Jezusa na krzyż, a Jan Chrzciciel wzywał do pokuty nad Jordanem. Tyberiusz odszedł w 37 roku, być może z ręki Kaliguli, pozostawiając imperium w niepewności.

Gajusz Juliusz Cezar, zwany Kaligulą (12–41 r. post Christum)
Panowanie: 37–41 r. post Christum
Młody wnuk Tyberiusza, zwany Kaligulą, rozpoczął rządy wśród wiwatów ludu, lecz wkrótce popadł w szaleństwo. Swetoniusz (Żywoty, Gajusz 22) opowiada o jego ekstrawagancjach, jak budowa mostu przez Zatokę Neapolitańską czy żądanie boskiej czci. Senatorowie i pretorianie, znużeni jego tyranią, zamordowali go w 41 roku, kończąc krótkie, burzliwe panowanie.

Klaudiusz (10 r. ante Christum – 54 r. post Christum)
Panowanie: 41–54 r. post Christum
Klaudiusz, wzgardzony przez rodzinę z powodu słabości ciała, okazał się władcą uczonym i skutecznym. Podbił Brytanię (43 r. post Christum), rozszerzył prawa obywatelskie i uporządkował finanse. Swetoniusz (Klaudiusz 17) chwali jego wiedzę, lecz krytykuje uległość wobec żon, Messaliny i Agryppiny. Za jego dni św. Paweł rozpoczął misje wśród pogan. Otruty, jak wieść niesie, przez Agryppinę w 54 roku, ustąpił miejsca Neronowi.

Neron (37–68 r. post Christum)
Panowanie: 54–68 r. post Christum
Syn Agryppiny, Neron, rozpoczął rządy pod okiem Seneki, lecz z czasem popadł w tyranię. Wielki pożar Rzymu (64 r. post Christum) stał się pretekstem do prześladowań chrześcijan, których obwiniał za klęskę (Tacyt, Roczniki XV, 44). Stracono wtedy św. Piotra i św. Pawła. Jego Domus Aurea i rozrzutność wyczerpały skarbiec, a bunty w prowincjach zmusiły go do samobójstwa w 68 roku, kończąc dynastię julijsko-klaudyjską.

Wespazjan (9–79 r. post Christum)
Panowanie: 69–79 r. post Christum
Po roku czterech cesarzy (69 r. post Christum) Wespazjan, człowiek prosty z Sabiny, założył dynastię Flawiuszy. Odbudował Rzym po wojnach domowych i rozpoczął wznoszenie Koloseum. Jego syn Tytus zdobył Jerozolimę, niszcząc Świątynię (70 r. post Christum), jak opisuje Józef Flawiusz (Wojna żydowska VI). Skromny i skuteczny, zmarł w 79 roku, przekazując władzę Tytusowi.

Tytus (39–81 r. post Christum)
Panowanie: 79–81 r. post Christum
Syn Wespazjana, Tytus, zwany „miłością rodzaju ludzkiego” (Swetoniusz, Tytus 1), zdobył serca ludu łagodnością. Dokończył Koloseum i wspierał ofiary Wezuwiusza (79 r. post Christum). Jego krótkie panowanie zakończyła śmierć w 81 roku, być może z przyczyn naturalnych.

Domicjan (51–96 r. post Christum)
Panowanie: 81–96 r. post Christum
Młodszy syn Wespazjana, Domicjan, rządził z autokratyczną surowością. Wzmocnił granice i gospodarkę, lecz prześladował chrześcijan i senatorów. Tacyt (Dzieje I) i Swetoniusz (Domicjan 10) malują go jako tyrana. Zamordowany w spisku pałacowym w 96 roku, zakończył dynastię Flawiuszy.

Znamienici w wierze i duchowości

Jezus z Nazaretu (ok. 4 r. ante Christum – ok. 30 r. post Christum)
Syn cieśli z Galilei, Jezus, głosił Królestwo Boże, miłość bliźniego i odkupienie. Jego nauki, zapisane w Ewangeliach, przyciągały tłumy, lecz wzbudziły gniew faryzeuszów i saduceuszów. Skazany przez Poncjusza Piłata na krzyż ok. 30 roku, zmartwychwstał, jak wierzą chrześcijanie, dając początek nowej wierze. Józef Flawiusz (Starożytności żydowskie XVIII, 63–64) wspomina go jako mądrego nauczyciela, choć spory trwają o autentyczności tego świadectwa.

Jan Chrzciciel (ok. 6 r. ante Christum – ok. 30 r. post Christum)
Asceta znad Jordanu, Jan, wzywał do pokuty i chrztu. Ochrzcił Jezusa, uznając go za Mesjasza (Ewangelia Mateusza 3, 13–17). Stracony przez Heroda Antypasa na żądanie Herodiady (Józef Flawiusz, Starożytności XVIII, 116–119), stał się symbolem męczeństwa.

Paweł z Tarsu, zwany Świętym  (ok. 5–67 r. post Christum)
Początkowo Szaweł, faryzeusz prześladujący chrześcijan, po objawieniu pod Damaszkiem stał się apostołem pogan. Założył wspólnoty w Antiochii, Koryncie i Efezie, a jego listy ukształtowały wiarę chrześcijańską. Stracony w Rzymie za Nerona (Dzieje Apostolskie 28; Euzebiusz, Historia kościelna II, 25).

Piotr, zwany Świętym (zm. ok. 64–67 r. post Christum)
Rybak z Galilei, Szymon, stał się opoką Kościoła. Jako pierwszy biskup Rzymu przewodził apostołom. Ukrzyżowany głową w dół za Nerona, jego grób pod wzgórzem watykańskim stał się sercem chrześcijaństwa (Euzebiusz, Historia II, 25).

Jakub Sprawiedliwy (zm. 62 r. post Christum)
Brat Jezusa, przewodził wspólnocie jerozolimskiej. Znany z pobożności, ukamienowany na rozkaz arcykapłana Ananiasza (Józef Flawiusz, Starożytności XX, 200). Jego List Jakuba wzywa do wiary popartej czynami.

Apolloniusz z Tiany (ok. 4–96 r. post Christum)
Filozof neopitagorejski, wędrowiec i cudotwórca, Apolloniusz przemierzał świat od Egiptu po Indie, szukając mądrości. Filostratos w Żywocie Apolloniusza opisuje jego uzdrowienia, przepowiednie i spory z cesarzami, jak Domicjan. Porównywany do Jezusa, był symbolem synkretyzmu helleńskiego i wschodniego.

Hillel Starszy (ok. 30 r. ante Christum – 10 r. post Christum)
Rabin o łagodnym sercu, sformułował zasadę: „Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe” (Talmud, Szabat 31a). Jego szkoła, Bet Hillel, ukształtowała judaizm faryzejski.

Shammai (50 r. ante Christum – 30 r. post Christum)
Rywal Hillela, założyciel rygorystycznej Bet Shammai. Jego spory z Hillelem o Prawo Mojżeszowe zapisano w Talmudzie (Berachot 51b).

Mędrcy, poeci i dziejopisarze

Lucjusz Anneusz Seneka, zwany Młodszym (ok. 4 r. ante Christum – 65 r. post Christum)
Stoik, doradca Nerona, autor Listów do Lucyliusza i tragedii. Głosił cnotę i umiar, lecz zmuszony do samobójstwa po spisku Pizona (Tacyt, Roczniki XV, 60–64).

Gajusz Pliniusz Starszy (23–79 r. post Christum)
Encyklopedysta, autor Historii naturalnej, dzieła o przyrodzie i sztuce. Zginął, ratując ofiary Wezuwiusza (Pliniusz Młodszy, Listy VI, 16), pozostawiając spuściznę wiedzy.

Korneliusz Tacyt (56–120 r. post Christum)
Dziejopis, autor Roczników i Dziejów, opisał prześladowania chrześcijan i rządy cesarzy z krytycznym okiem. Jego styl jest wzorem dla historyków.

Gajusz Swetoniusz Trankwillus (69–122 r. post Christum)
Sekretarz Hadriana, autor Żywotów dwunastu cesarzy, pełnych anegdot o życiu dworskim. Wspomina chrześcijan za Klaudiusza (Klaudiusz 25).

Marek Fabiusz Kwintylian (35–100 r. post Christum)
Retor, autor Kształcenia mówcy, uczył synów Domicjana. Głosił, że wymowa winna służyć cnocie.

Decymus Juniusz Juwenalis (55–127 r. post Christum)
Satyryk, którego Satyry piętnowały zepsucie Rzymu. Jego „chleba i igrzysk” stało się przysłowiem (Satyry X).

Marek Waleriusz Marcjalis (40–104 r. post Christum)
Poeta epigramów, w swych Epigramatach malował życie Rzymu – od uczt po plotki, z dowcipem i ironią.

Wodzowie i namiestnicy

Poncjusz Piłat (namiestnik Judei: 26–36 r. post Christum)
Rzymski namiestnik, skazał Jezusa na krzyż. Jego konflikty z Żydami opisuje Józef Flawiusz (Starożytności XVIII, 89). Odwołany po skargach, zniknął z kart historii.

Herod Agryppa I (10 r. ante Christum – 44 r. post Christum)
Król Judei, prześladował chrześcijan, stracąc św. Jakuba (Dzieje Apostolskie 12). Zmarł nagle, jak twierdzi Flawiusz (Starożytności XIX, 343–350), ukarany przez Boga.

Herodowie 

Herod Antypas (20 r. ante Christum – 39 r. post Christum) – Tetrarcha Galilei, stracił Jana Chrzciciela (Starożytności XVIII, 116–119). Zesłany przez Kaligulę. 

Filip (20 r. ante Christum – 34 r. post Christum) – Tetrarcha Iturei, budowniczy Cezarei Filipowej. 

Herod Agryppa II (27–92 r. post Christum) – Sądzący św. Pawła (Dzieje Apostolskie 25–26).

Gnejusz Domicjusz Korbulon (7–67 r. post Christum)
Wódz, który wsławił się w Armenii i Partii. Zmuszony do samobójstwa przez Nerona (Tacyt, Roczniki XV, 25–31).

Lucjusz Eliusz Sejanus (20 r. ante Christum – 31 r. post Christum)
Prefekt pretorium, rządził Rzymem za Tyberiusza. Stracony za spisek (Tacyt, Roczniki IV).

Żydowskie postacie

Józef Flawiusz (37–100 r. post Christum)
Żydowski wódz i dziejopis, po klęsce powstania (70 r. post Christum) przeszedł na stronę Rzymian. Jego Wojna żydowska i Starożytności to skarbnice wiedzy o Jezusie i Judei.

Gamaliel I (zm. ok. 50 r. post Christum)
Przewodniczący Sanhedrynu, nauczyciel Pawła, bronił apostołów (Dzieje Apostolskie 5, 34–39). Talmud czci go jako mędrca.

Janinai ben Zakkai (30–90 r. post Christum)
Rabin, który po zburzeniu Świątyni odbudował judaizm w Jamnii (Gittin 56b).

Ananiasz ben Ananiasz (urzędował 47–58 r. post Christum)
Arcykapłan, sądził Pawła. Zamordowany przez zelotów (Józef Flawiusz, Wojna II, 441).

Niewiasty znamienite

Agryppina Młodsza (15–59 r. post Christum)
Matka Nerona, siostra Kaliguli, żona Klaudiusza. Intrygantka, która zapewniła tron synowi, lecz zginęła z jego ręki (Tacyt, Roczniki XIV).

Messalina (17–48 r. post Christum)
Żona Klaudiusza, znana z rozwiązłości. Stracona za bigamię (Swetoniusz, Klaudiusz 26).

Poppea Sabina (30–65 r. post Christum)
Żona Nerona, wpłynęła na jego politykę. Zmarła w ciąży, być może zabita przez cesarza (Tacyt, Roczniki XVI).

Wodzowie ludów barbarzyńskich

Boudica (zm. 60/61 r. post Christum)
Królowa Icenów, wznieciła powstanie w Brytanii, niszcząc Londinium. Pokonana przez Paulinusa, odebrała sobie życie (Tacyt, Roczniki XIV, 29–39).

Arminiusz (17 r. ante Christum – 21 r. post Christum)
Wódz Cherusków, zwycięzca Lasu Teutoburskiego (9 r. post Christum). Zamordowany przez krewnych (Tacyt, Roczniki II).

Charakterystyka epoki

Ów wiek był czasem przełomu. Pax Romana przyniosła drogi, akwedukty i rozkwit handlu. Chrześcijaństwo, zrodzone w Judei, rozprzestrzeniło się na świat. Hellenizm, judaizm i rzymskość splatały się w dziełach Apolloniusza i Flawiusza. Literatura łacińska zakwitła piórem Tacyta i Marcjalisa. Lecz pod powierzchnią pokoju tliły się bunty – żydowski w 70 roku i Icenów Boudiki. Dynastie cesarskie wznosiły się i upadały, a wiara nowa walczyła o swe miejsce wśród dawnych bogów.

Niech ta kronika, spisana w duchu starożytnych annałów, przechowa pamięć o tych, którzy tworzyli wiek pierwszy po narodzeniu Chrystusa, gdy świat zmieniał swe oblicze.

📚Źródła kroniki 

•Tacyt, Roczniki et Historiae, tłum. S. Hammer, Warszawa: Czytelnik, 2004. 

•Swetoniusz, De vita Caesarum, tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław: Ossolineum, 1987. 

•Józef Flawiusz, Bellum Iudaicum et Antiquitates Iudaicae, tłum. J. Radożycki, Warszawa: Rytm, 2001. 

•Filostratos, Vita Apollonii Tyanei, tłum. M. Dzielska, Kraków: UJ, 2000. 

•Talmud, Szabat et Gittin, tłum. ang. Soncino Press, 1935.